Położenie w mieście:
Starożytne miasto Halikarnas, na którego miejscu znajduje się słynny kurort Bodrum, położony w południowo-zachodniej Turcji, było niegdyś chronione przez rozbudowany system murów obronnych, wież, bram i ufortyfikowanych punktów oporu. Pomimo zniszczeń, które przyniosły kolejne stulecia, oraz współczesnej zabudowy miasta, zachowały się znaczne fragmenty tych fortyfikacji, dostarczające cennych informacji na temat starożytnej architektury militarnej. Dzięki pracom archeologicznym rozpoczętym w 2020 roku część zachodniego odcinka murów stała się bardziej dostępna dla zwiedzających. Oczyszczono i odsłonięto pozostałości fortyfikacji, uporządkowano ich otoczenie i wytyczono trasę spacerową między dzielnicą Bardakçı a Bramą Myndos. Trasa ta pozwala obejrzeć zachowane mury i wieże w ich pierwotnym otoczeniu oraz lepiej zrozumieć skalę starożytnych umocnień. Najbardziej imponująca zachowana brama, Brama Myndos, wraz z jej najbliższym otoczeniem została opisana osobno w artykule Brama Myndos w Bodrum.
Fotografie zamieszczone w tym tekście wykonano w lipcu 2026 roku podczas dokumentowania starożytnych murów Halikarnasu wzdłuż wytyczonej trasy spacerowej. Przedstawiono je w kolejności, w jakiej powstała dokumentacja fotograficzna: od Bramy Myndos na północy, w kierunku południowym, aż do końcowego punktu przy skrzyżowaniu ulic Ünlü Sokak i Osman Nuri Bilgin Caddesi.
Więcej informacji o starożytnym Halikarnasie można znaleźć w mojej książce "The Secrets of Bodrum and Ancient Caria".
- Tło historyczne
- Budowa murów miejskich
- Oblężenie Halikarnasu przez Aleksandra Wielkiego w 334 roku p.n.e.
- Późniejsze dzieje – modyfikacje w okresie hellenistycznym i rzymskim, dalsze użytkowanie, zniszczenia i przetrwanie fortyfikacji
- Badania archeologiczne – odkrycia, wykopaliska, restauracja i działalność poszczególnych badaczy
- Współczesna trasa spacerowa
- Wskazówki dla zwiedzających
- Dojazd
- Bibliografia
Tło historyczne
Halikarnas, starożytne miasto, na którego miejscu rozwinęło się dzisiejsze Bodrum, zajmował strategicznie ważne położenie na południowo-zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, w krainie znanej jako Karia. Naturalny port, osłonięty półwysep oraz bliskość wysp południowo-wschodniej części Morza Egejskiego sprawiały, że było to atrakcyjne miejsce dla osadnictwa i działalności żeglarskiej. Chociaż miasto zyskało szczególne znaczenie w IV wieku p.n.e., kiedy za panowania dynastii Hekatomnidów przekształcono je w stolicę perskiej satrapii Karia, jego dzieje sięgają znacznie wcześniejszych czasów. Zachowane do dziś monumentalne fortyfikacje pochodzą z okresu przemian politycznych i urbanistycznych, które przekształciły istniejącą już osadę nadmorską w jedno z najważniejszych miast południowo-zachodniej Anatolii.
Halikarnas przed panowaniem Mauzolosa
Początki Halikarnasu tradycyjnie wiąże się z grecką kolonizacją, a starożytne źródła zachowały opowieści łączące założenie miasta z osadnikami z Trojzeny w Argolidzie. Pauzaniasz (Wędrówki po Helladzie, 2.30.9) podaje, że potomkowie Aetiosa, syna Anthasa, zostali wysłani z Trojzeny i założyli w Karii Halikarnas oraz Myndos. Strabon (Geografia, 14.2.16) również wspomina Anthesa i grupę osadników z Trojzeny wśród założycieli miasta.
Halikarnas został następnie jednym z sześciu członków doryckiego Związku Heksapolis, religijnego stowarzyszenia doryckich społeczności z południowo-zachodniej Azji Mniejszej. W jego skład wchodziły trzy miasta na wyspie Rodos (Lindos, Ialysos i Kamejros), Kos na sąsiedniej wyspie o tej samej nazwie oraz dwa miasta na karyjskim wybrzeżu stałego lądu (Knidos i Halikarnas). Wspólnym ośrodkiem kultowym związku było sanktuarium Apollina Triopiosa, położone na przylądku Triopion w pobliżu Knidos.
W sanktuarium odbywały się uroczystości religijne i zawody sportowe ku czci Apollina, w których uczestniczyli przedstawiciele miast członkowskich. Według Herodota (Dzieje, 1.144) Halikarnas został ostatecznie wykluczony ze związku po tym, jak jeden z jego obywateli, Agasikles, zabrał brązowy trójnóg przyznany mu podczas igrzysk, zamiast poświęcić go bogu. Pozostałe pięć miast odebrało wówczas Halikarnasowi prawo uczestnictwa we wspólnych obrzędach religijnych. Choć epizod ten przedstawiany jest jako wyjaśnienie wykluczenia miasta, ukazuje również znaczenie wspólnych instytucji religijnych dla kształtowania tożsamości społeczności doryckich.
Greckie powiązania miasta nie oznaczały, że funkcjonowało ono w oderwaniu od otaczającego je świata karyjskiego. Halikarnas rozwijał się w regionie od dawna zamieszkanym przez ludność miejscowego pochodzenia, a jego kultura odzwierciedlała wzajemne oddziaływanie tradycji greckich i karyjskich. Położenie nad wybrzeżem zapewniało mu również kontakty z rozległymi sieciami politycznymi i handlowymi świata egejskiego.
W V wieku p.n.e. Halikarnas był już dobrze ugruntowanym i znaczącym pod względem kulturowym miastem. Szczególnie silnie związany jest z postacią historyka Herodota, który urodził się tu około 484 roku p.n.e. W okresie wojen perskich miastem rządziła lokalna władczyni Artemizja I, która poparła Kserksesa I i dowodziła kontyngentem okrętów we flocie perskiej podczas wyprawy przeciwko Grecji w 480 roku p.n.e. Herodot szczegółowo opisuje jej udział w ekspedycji oraz działania podczas bitwy pod Salaminą (Dzieje, 7.99 i 8.68–69).
Jej rodzina sprawowała władzę nad Halikarnasem przez kolejne dziesięciolecia, aż do śmierci jej wnuka, Lygdamisa II, około lat 50. V wieku p.n.e. Miasto przystąpiło następnie do Związku Morskiego i znalazło się pod wpływami ateńskimi. W czasie wojny peloponeskiej zmieniająca się sytuacja polityczna i militarna we wschodniej części Morza Egejskiego przyniosła kolejne przetasowania. Po wystąpieniu sojuszników Aten przeciwko nim w 412 roku p.n.e. Halikarnas stał się ateńską bazą morską, choć wpływy perskie w regionie pozostały znaczne i nadal kształtowały sytuację polityczną Karii.
Wzrost znaczenia dynastii Hekatomnidów
Chociaż w okresie politycznych zawirowań u schyłku V wieku p.n.e. Halikarnas stał się ateńską bazą morską, nie oznaczało to trwałego przeniesienia zwierzchnictwa nad miastem z Persji do Aten. W 412 roku p.n.e., gdy kilku sprzymierzeńców Aten we wschodniej części Morza Egejskiego zbuntowało się przeciwko ateńskiej władzy, wpływy Aten w tym regionie osłabły. Umożliwiło to perskiemu satrapie Tissafernesowi ponowne umocnienie władzy Achemenidów nad Karią. Klęska Aten w 404 roku p.n.e. i późniejszy upadek ich imperium morskiego dodatkowo umocniły pozycję Persji w zachodniej części Azji Mniejszej.
W tych okolicznościach stopniowo wzrosło znaczenie Hekatomnidów, potężnego karyjskiego rodu, którego przedstawiciele nawiązali bliskie stosunki z perską administracją królewską i z czasem stali się dominującą lokalną dynastią. Około 392/391 roku p.n.e. Hekatomnos został mianowany satrapą Karii, która została wówczas zorganizowana jako odrębna prowincja administracyjna. Nominacja ta zapoczątkowała okres, w którym ród sprawował znaczną władzę nad regionem i wywarł głęboki wpływ na dalszy rozwój Halikarnasu, pozostając jednocześnie formalnie podporządkowany królowi z dynastii Achemenidów.
Hekatomnos ustanowił swoją siedzibę w Mylasie (dzisiejszy Milas), ważnym mieście położonym w głębi Karii i tradycyjnym ośrodku władzy jego rodu. Jego rządy okazały się na tyle skuteczne, że król perski Artakserkses II powierzył mu również zadania wojskowe wykraczające poza granice Karii. Hekatomnos otrzymał w szczególności zadanie stłumienia powstania Euagorasa, władcy Salaminy na Cyprze, które wybuchło w latach 80. IV wieku p.n.e. Powierzenie mu tej misji świadczy o zaufaniu, jakim darzył go dwór perski, oraz o rosnącym znaczeniu jego rodziny w strukturach administracyjnych imperium.
Hekatomnos miał kilkoro dzieci, które odegrały ważną rolę w późniejszych dziejach Karii. Po jego śmierci w 377/376 roku p.n.e., jego najstarszy syn, Mauzolos, objął urząd satrapy. Po Mauzolosie władzę przejęła jego siostra i żona, Artemizja II, a następnie jego brat Idreusz, który poślubił inną siostrę, Adę. Po śmierci Idreusza początkowo następczynią została Ada, lecz w 341 roku p.n.e. została odsunięta od władzy przez swojego młodszego brata, Pixodarosa. Ten ostatni utrzymał się przy władzy aż do śmierci w 336/335 roku p.n.e., po której kontrolę nad regionem przejął perski dowódca Orontobates, mąż jednej z córek Pixodarosa.
Ta kolejność sukcesji ukazuje nietypowy charakter ustroju władzy w rodzie Hekatomnidów. Kobiety mogły sprawować samodzielną władzę suwerenną, a małżeństwa zawierane między bliskimi krewnymi pomagały utrzymać kontrolę dynastii nad Karią. Rządy tej rodziny łączyły instytucje i struktury administracyjne imperium perskiego z tradycjami politycznymi i kulturowymi greckojęzycznych miast świata egejskiego.
Przekształcenie Halikarnasu w stolicę Karii
Objęcie władzy przez Mauzolosa w 377/376 roku p.n.e. zapoczątkowało zakrojony na szeroką skalę program rozwoju urbanistycznego, który zasadniczo zmienił charakter Halikarnasu. Zamiast pozostawić Mylasę jako główną siedzibę władzy, Mauzolos postanowił przenieść stolicę nad wybrzeże. Wybór ten nie był przypadkowy. Halikarnas zajmował naturalnie obronne położenie na półwyspie, z dostępem do osłoniętych portów i szlaków żeglugowych Morza Egejskiego. Lokalizacja ta miała szczególne zalety w realiach politycznych IV wieku p.n.e., kiedy zachodnie obszary imperium perskiego były narażone na potencjalne zagrożenia ze strony greckich potęg morskich, zwłaszcza Aten i Sparty.
Przeniesieniu stolicy towarzyszył kompleksowy program reorganizacji miasta i otaczającego je terytorium. Według Strabona (Geografia, 13.1.59) Mauzolos włączył do Halikarnasu sześć z ośmiu osad tradycyjnie przypisywanych Lelegom, pozostawiając poza tym procesem Myndos i Syangelę. Reorganizację tę określa się zazwyczaj mianem synojkizmu, czyli procesu politycznego, a niekiedy również fizycznego, jednoczenia wcześniej odrębnych społeczności w jeden organizm miejski.
Starożytni greccy autorzy opisywali Lelegów jako rdzenną ludność południowo-zachodniej Anatolii, która miała zamieszkiwać Karię jeszcze przed przybyciem Greków i wykształceniem się historycznej społeczności Karyjczyków. Ich dokładna tożsamość pozostaje jednak niepewna, a współczesne badania archeologiczne dostarczyły niewielu dowodów na istnienie odrębnej kultury materialnej, którą można byłoby jednoznacznie przypisać Lelegom. Identyfikacja osad wymienionych przez Strabona z konkretnymi stanowiskami archeologicznymi nadal opiera się zatem częściowo na starożytnych przekazach geograficznych. Mimo tych niepewności przypisywany Mauzolosowi synojkizm stanowi ważny etap w rozwoju Halikarnasu. Odzwierciedlał rozszerzenie terytorium politycznego miasta oraz podporządkowanie otaczających je społeczności nowej stolicy Karii.
Nową stolicę zaplanowano jako monumentalne miasto królewskie, łączące obiekty obronne z budowlami administracyjnymi, sakralnymi i użyteczności publicznej. Program rozwoju obejmował budowę rozległego obwodu fortyfikacji, zagospodarowanie portów, wzniesienie rezydencji władcy oraz stworzenie monumentalnych zespołów architektonicznych. Do najwspanialszych należało Mauzoleum – monumentalny grobowiec Mauzolosa, zajmujący eksponowane miejsce w nowym układzie urbanistycznym. Według tradycji literackiej przekazanej przez starożytnych autorów jego żona i następczyni, Artemizja II, zleciła wzniesienie pomnika ku jego pamięci i zadbała o dokończenie budowy po jego śmierci w 353 roku p.n.e. Jednak centralne położenie grobowca w planie miasta oraz jego architektoniczne powiązanie z programem budowlanym Mauzolosa sugerują, że przedsięwzięcie zostało zaplanowane, a prawdopodobnie również rozpoczęte, jeszcze za jego życia. Prace trwały po śmierci obojga władców i zakończyły się około 350 roku p.n.e. Mauzoleum stało się później jednym z siedmiu cudów świata starożytnego.
Przebudowa Halikarnasu stanowiła również część szerszego programu mecenatu Hekatomnidów obejmującego całą Karię. Rządząca dynastia wspierała budowę i renowację sanktuariów, w tym ważnego sanktuarium Zeusa w Labrandzie, a swoją władzę umacniała za pomocą inskrypcji, mennictwa i monumentalnej architektury. Hekatomnidzi szeroko wykorzystywali greckie wzorce artystyczne i tradycje architektoniczne, zatrudniali greckich rzemieślników, a język grecki przyjęli jako język wielu oficjalnych inskrypcji. Ich władza polityczna pozostawała jednak mocno osadzona w strukturach administracyjnych imperium Achemenidów. Ich politykę kulturalną należy zatem rozumieć nie tylko jako przejaw hellenizacji, lecz także jako sposób prezentowania swoich rządów zróżnicowanej ludności Karii oraz rozszerzania wpływów w całym świecie egejskim.
Nowa stolica stała się w rezultacie ważnym ośrodkiem politycznym, gospodarczym i militarnym. Jej imponujący system obronny stanowił niezbędny element tej przemiany: chronił rozbudowany obszar miejski, a zarazem odzwierciedlał bogactwo i ambicje władców z dynastii Hekatomnidów. Fortyfikacje Halikarnasu nie były więc odrębnym przedsięwzięciem o charakterze wyłącznie militarnym, lecz częścią znacznie szerszego projektu, który przeobraził miasto i zapewnił mu pozycję wśród najważniejszych ośrodków miejskich Azji Mniejszej w IV wieku p.n.e.
Budowa murów miejskich
Chronologia i ogólny zasięg fortyfikacji
Budowa systemu obronnego Halikarnasu stanowiła istotną część zakrojonego na szeroką skalę programu rozwoju urbanistycznego, realizowanego przez Mauzolosa po przeniesieniu stolicy Karii z Mylasy do nadmorskiego miasta około 370 roku p.n.e. Nowe fortyfikacje miały chronić rozbudowaną stolicę i jej porty. Ich przebieg wytyczono tak, aby objąć ciągłym pierścieniem obronnym okoliczne wzgórza oraz strategicznie ważne wzniesienia. Rozmach tego przedsięwzięcia odzwierciedla zarówno militarne znaczenie Halikarnasu, jak i znaczne zasoby, którymi dysponowali władcy z dynastii Hekatomnidów.
Budowę murów datuje się zazwyczaj na około 370 rok p.n.e., czyli na okres panowania Mauzolosa, choć ustalenie dokładniejszej chronologii pozostaje trudne. Poul Pedersen, którego badania stanowią najpełniejsze współczesne opracowanie tych fortyfikacji, uważa, że zachowane pozostałości należą zasadniczo do systemu obronnego wzniesionego za Mauzolosa, a następnie zaatakowanego przez Aleksandra Wielkiego w 334 roku p.n.e. Mury istniały zatem już w chwili, gdy armia macedońska oblegała Halikarnas, a ich skuteczność odegrała istotną rolę w przebiegu kampanii.
Obwód fortyfikacji przekraczał 7 km, co czyniło je jednym z największych systemów obronnych w Karii w IV wieku p.n.e. Obejmował obszar szacowany na około 220 hektarów, w tym główną część miasta, porty i otaczające je wzniesienia. Zamiast wytyczać zwarty pierścień wokół gęsto zabudowanego centrum osadniczego, budowniczowie wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu. Linia murów rozpoczynała się na południowym wschodzie, na półwyspie Zephyrion, następnie biegła wokół wzgórz górujących nad miastem i obejmowała wyraźnie dominujące nad północnymi obrzeżami wzniesienie Göktepe, po czym skręcała na południowy zachód, w kierunku przylądka Salmakis, położonego po zachodniej stronie zatoki.
Przebieg murów obronnych Halikarnasu dostosowano do otaczającego terenu, wykorzystując naturalne grzbiety wzgórz, strome zbocza i wyniesione partie powierzchni jako integralne elementy systemu obronnego miasta. Architekci nie polegali wyłącznie na masywnych konstrukcjach wzniesionych ludzką ręką, lecz włączyli ukształtowanie krajobrazu w system fortyfikacji. W ten sposób obwarowaniami objęto nie tylko główną część miasta, ale również otaczające ją wzniesienia i niezabudowane tereny. Takie rozwiązanie pozwoliło stworzyć rozległy obwód obronny, a jednocześnie ograniczyć liczbę miejsc, z których można było przeprowadzić atak.
Dokładny układ wcześniejszej zabudowy pozostaje słabo rozpoznany, ponieważ znaczna część starożytnego Halikarnasu znajduje się pod współczesnym Bodrum. Zachowane mury pokazują jednak skalę przemian przeprowadzonych za panowania Mauzolosa. Nowy system fortyfikacji nie był jedynie powiększeniem istniejącego obwodu miejskiego, lecz integralnym elementem planowania stolicy Hekatomnidów.
Organizacja systemu obronnego
System fortyfikacji składał się z ciągłego muru kurtynowego, czyli głównego muru obronnego łączącego wieże i inne elementy umocnień, wzmocnionego licznymi wieżami, ufortyfikowanymi punktami oporu oraz dodatkowymi urządzeniami obronnymi. Ich rozmieszczenie uwzględniało zróżnicowane ukształtowanie półwyspu. Szczególnie silne punkty obrony utworzono na strategicznie ważnych wzniesieniach oraz wzdłuż najbardziej narażonych na atak podejść do miasta.
W obręb systemu obronnego włączono co najmniej cztery odrębne ufortyfikowane punkty oporu lub warownie. Zapewniały one dodatkową ochronę strategicznie ważnych miejsc i wzmacniały cały system. Jedna ze szczególnie istotnych pozycji znajdowała się na wzgórzu Göktepe, gdzie badania archeologiczne potwierdziły istnienie niewielkiej warowni z co najmniej jedną wieżą. Jej północną stronę chronił rów obronny wykuty w miękkiej skale, natomiast strome południowe zbocze stanowiło naturalną przeszkodę dla napastników. Inne wysunięte elementy umocnień wzdłuż zachodniego odcinka murów obejmowały dwie konstrukcje przypominające bastiony, których dokładna budowa i funkcja nie zostały jednak w pełni rozpoznane.
Główną linię obrony dodatkowo zabezpieczał rów biegnący przed murami. W miejscach, gdzie strome ukształtowanie terenu uniemożliwiało wykopanie tradycyjnego rowu, zastosowano skarpę, tworzącą dodatkową przeszkodę w odległości około 5–10 m przed fortyfikacjami. Takie rozwiązanie zmuszało zbliżających się napastników do pokonania odsłoniętego terenu, zanim dotarli do murów, a także utrudniało podprowadzenie machin oblężniczych bezpośrednio pod umocnienia. Połączenie wież, ufortyfikowanych punktów oporu, rowów i naturalnych zboczy tworzyło skoordynowany system obronny, a nie jedynie prostą, ciągłą barierę.
Ważnych informacji na temat organizacji wejść do miasta dostarczają źródła starożytne. Znane są dwie główne bramy: Brama Myndos po zachodniej stronie, zwrócona w kierunku starożytnego miasta Myndos, oraz Brama Mylasa po stronie wschodniej, prowadząca w głąb lądu, w kierunku Mylasy, dawnej stolicy Karii. Lokalizacja tej drugiej bramy nie została dotychczas jednoznacznie potwierdzona archeologicznie. Brama Myndos, znana również jako Tripylon, stanowiła najbardziej rozbudowany zachowany kompleks wejściowy. Jej trójdzielny układ, z centralnym przejazdem flankowanym przez wieże obronne, czynił z niej szczególnie potężny punkt zachodniego odcinka fortyfikacji. Istnienie obu głównych bram potwierdza relacja Arriana z oblężenia Aleksandra Wielkiego, w której opisano podejścia do miasta oraz działania wojenne prowadzone w rejonie jego bram.
Badania archeologiczne pozwoliły również zidentyfikować mniejsze wejścia w obrębie systemu obronnego. Jedno z nich, znane jako Brama Pedasa, znajdowało się na północno-wschodnim odcinku murów. Flankowały ją dwie wieże, a prowadząca od niej górska droga biegła na północ, w kierunku starożytnej osady Pedasa. Kolejną mniejszą bramę rozpoznano w pobliżu wschodniej wieży. Te drugorzędne wejścia zapewniały dostęp do przedmieść i okolicznych terenów, uzupełniając system dwóch głównych bram.
Materiały budowlane i techniki murarskie
Jedną z najbardziej interesujących cech fortyfikacji Halikarnasu jest znaczne zróżnicowanie zastosowanych technik murarskich. Wygląd i konstrukcja poszczególnych odcinków murów różnią się w zależności od właściwości geologicznych dostępnego kamienia budowlanego. Jak podaje Pedersen, kamień pozyskiwano zazwyczaj w kamieniołomach położonych w pobliżu odcinków murów, do których budowy był wykorzystywany, choć w przypadku szczególnie ważnych wież niekiedy stosowano materiał pochodzący z innych źródeł. Różnic tych nie należy zatem automatycznie interpretować jako świadectwa odrębnych faz budowy.
Szczególnie przydatny opis zachodniego odcinka obwodu obronnego przyniosły badania przeprowadzone w 2019 roku przez turecko-duński zespół archeologiczny. Odcinki murów w pobliżu Bramy Myndos wzniesiono przede wszystkim z twardego wapienia, układanego techniką muru poligonalnego. Polegała ona na dopasowywaniu do siebie nieregularnych bloków kamiennych, tak aby tworzyły solidną i stosunkowo zwartą konstrukcję. Zachowane przykłady świadczą o dużej precyzji wykonania i umiejętności dopasowywania poszczególnych bloków zarówno do siebie nawzajem, jak i do naturalnego ukształtowania terenu.
W odległości kilkuset metrów od Bramy Myndos materiał budowlany wyraźnie się zmienia. Od tego miejsca główny mur wzniesiono przede wszystkim z dużych, regularnie obrobionych bloków miękkiego, białego andezytu. Większość wież na tym odcinku licowano jednak blokami z twardszego, czerwonawego andezytu. Kontrast między materiałami wykorzystanymi do budowy muru kurtynowego i wież jest szczególnie wyraźny i pokazuje, że w obrębie jednego systemu obronnego świadomie stosowano różne rodzaje kamienia.
W konstrukcji murów zastosowano również rozwiązania techniczne, które wywarły później wpływ na rozwój fortyfikacji w innych częściach Azji Mniejszej. Na szczególną uwagę zasługuje tak zwane podwójne wiązanie narożne, czyli sposób układania kamieni w narożnikach, polegający na zazębianiu bloków według charakterystycznego wzoru. Według Pedersena technika ta została najprawdopodobniej opracowana przez rzemieślników pracujących na zlecenie Mauzolosa, a następnie stała się charakterystycznym elementem licznych fortyfikacji w południowo-zachodniej i zachodniej Azji Mniejszej.
Przykłady zastosowania tej metody budowlanej rozpoznano w Myndos, Theangeli, Alindzie, Alabandzie, Latmos, Heraklei, Knidos, Kaunos, Labraundzie, Efezie, na Samos, w Pergamonie i Assos. Jej stosowanie aż do około połowy II wieku p.n.e. świadczy o trwałym wpływie tradycji architektonicznych i inżynieryjnych rozwiniętych w okresie panowania dynastii Hekatomnidów. Fortyfikacje Halikarnasu zajmują zatem ważne miejsce w dziejach starożytnej architektury militarnej nie tylko ze względu na imponującą skalę, lecz także dzięki innowacjom technicznym związanym z ich budową.
Stan zachowania murów jest obecnie bardzo zróżnicowany. Niektóre odcinki przetrwały na wysokość kilku metrów, podczas gdy w innych miejscach pierwotna konstrukcja niemal całkowicie zanikła, pozostawiając jedynie niewielkie wyniesienie terenu lub ślady przebiegu linii obronnej w krajobrazie. Nierównomierny stan zachowania wynika zarówno z różnej trwałości zastosowanych materiałów budowlanych, jak i z późniejszych dziejów miasta. W szczególności odcinki fortyfikacji położone bliżej portu zostały rozebrane, prawdopodobnie w celu pozyskania materiału budowlanego do wzniesienia zamku św. Piotra i osmańskiego arsenału.
Chronologia i fazy budowy
Chociaż fortyfikacje są na ogół przypisywane Mauzolosowi, warto rozważyć, czy cały obwód obronny rzeczywiście powstał w ramach jednej kampanii budowlanej. Znaczne różnice w technikach murarskich, materiałach budowlanych i detalach architektonicznych mogłyby na pierwszy rzut oka sugerować kolejne fazy budowy. Dostępne dane archeologiczne nie potwierdzają jednak jednoznacznie takiej interpretacji.
Pedersen argumentuje, że różnice w technikach murarskich wynikają w dużej mierze z dostępności i właściwości lokalnych materiałów budowlanych, a nie ze znacznych rozbieżności w datowaniu poszczególnych odcinków. Ogólna spójność systemu obronnego, obejmującego wieże i towarzyszące im elementy umocnień, przemawia za tym, że mury zaprojektowano jako jedno skoordynowane przedsięwzięcie. W opracowaniu poświęconym całemu obwodowi zwrócono również uwagę na konsekwencję zastosowanych rozwiązań planistycznych i konstrukcyjnych, pomimo różnic między poszczególnymi odcinkami.
Badania archeologiczne ujawniły jednak ślady późniejszej aktywności w sąsiedztwie fortyfikacji. Wykopaliska prowadzone w ramach projektu renowacyjnego w latach 1998–2000 dostarczyły ceramiki i innych znalezisk pochodzących z różnych okresów. Materiał odkryty na północno-wschodnim przedłużeniu murów obejmował między innymi ceramikę z IV wieku p.n.e., potencjalnie związaną z pierwotną budową fortyfikacji, jednak większość zespołu datowano na II wiek p.n.e. Świadczy to o późniejszym zasiedleniu i użytkowaniu tego obszaru, nie dowodzi jednak samo w sobie, że w tym czasie przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę przebudowę całego systemu obronnego.
Najważniejszym wydarzeniem w początkowej historii fortyfikacji było oblężenie Halikarnasu przez Aleksandra Wielkiego w 334 roku p.n.e. Relacje Arriana i Diodora Sycylijskiego zawierają szczegółowe opisy umocnień obronnych oraz walk toczonych w rejonie miasta. Wydarzenia te zostaną omówione osobno, ponieważ pozwalają prześledzić funkcjonowanie fortyfikacji w warunkach rzeczywistych działań wojennych.
Oblężenie Halikarnasu przez Aleksandra Wielkiego w 334 roku p.n.e.
Oblężenie Halikarnasu w 334 roku p.n.e. dostarcza wyjątkowo szczegółowego obrazu funkcjonowania miejskich umocnień w warunkach rzeczywistych działań wojennych. Główne starożytne relacje na ten temat znajdują się w dziełach Arriana (Anabaza Aleksandra 1.20–23) i Diodora Sycylijskiego (Biblioteka historyczna 17.24–27). Chociaż autorzy różnią się w niektórych szczegółach oraz w opisie końcowych etapów oblężenia, obaj odnotowują użycie machin oblężniczych, powtarzające się wypady obrońców, wykonanie wyłomów w murach miejskich oraz wznoszenie dodatkowych umocnień za uszkodzonymi odcinkami fortyfikacji. Ich relacje są szczególnie cenne, ponieważ można je zestawić z zachowanymi elementami systemu obronnego, w tym rowami i sztucznie ukształtowanymi skarpami, które stanowiły część zewnętrznej linii umocnień.
Oblężenie ma szczególne znaczenie dla poznania historii fortyfikacji, ponieważ pokazuje, że mury nie były jedynie monumentalną granicą otaczającą nową stolicę Mauzolosa. Ich wieże, bramy, rowy i dodatkowe pozycje obronne zostały poddane próbie podczas dużej operacji wojskowej. Warto przy tym pamiętać, że zachowane pozostałości fortyfikacji można zestawiać ze starożytnymi relacjami, jednak poszczególnych wyłomów i napraw nie należy automatycznie utożsamiać ze śladami oblężenia, jeśli nie potwierdzają tego dowody archeologiczne.
Przebieg oblężenia
W 334 roku p.n.e. Halikarnas stał się jednym z głównych ośrodków oporu Achemenidów wobec inwazji Aleksandra Wielkiego na Azję Mniejszą. Po klęsce Persów nad rzeką Granik i zdobyciu Miletu w mieście skoncentrowały się znaczne siły wojsk perskich oraz greckich najemników. Obroną kierowali Memnon z Rodos, mianowany dowódcą perskich sił w tym regionie, oraz Orontobates, perski namiestnik Karii. Obecność perskiej floty w porcie dodatkowo wzmacniała pozycję obrońców, którzy mogli otrzymywać wsparcie drogą morską. Diodor Sycylijski w swojej "Bibliotece historycznej" (księga XVII, rozdział 23, ustępy 4–6) opisuje Halikarnas jako największe miasto Karii i podkreśla siłę jego wewnętrznych umocnień.
Aleksander najpierw podszedł do wschodniej strony miasta, w pobliże bramy prowadzącej w kierunku Mylasy, gdzie doszło do potyczki między jego wojskami a obrońcami. Kilka dni później przeprowadził rozpoznanie zachodnich umocnień, od strony Myndos, licząc na zdobycie sąsiedniego miasta w wyniku niespodziewanego ataku. Próba zdobycia Myndos zakończyła się niepowodzeniem: oczekiwany sygnał poddania się nie nastąpił, a Aleksander nie dysponował ani machinami oblężniczymi, ani drabinami. Jego żołnierzom udało się podkopać jedną z wież i doprowadzić do jej zawalenia, nie powstał jednak wyłom w murze. Obrońcy otrzymali posiłki, które przybyły drogą morską z Halikarnasu, zmuszając Aleksandra do przerwania operacji i skoncentrowania się na oblężeniu samego Halikarnasu. Arrian opisuje tę nieudaną próbę w "Anabazie Aleksandra" (księga I, rozdział 20).
Pierwszą poważną przeszkodą, na jaką natrafili Macedończycy, był rów obronny przed murami. Arrian podaje, że miał on około trzydziestu łokci szerokości i piętnastu głębokości, co odpowiada mniej więcej 13,5 m na 6,75 m. Aleksander rozkazał zasypać go ziemią, aby można było podprowadzić wieże oblężnicze i inne ciężkie machiny na tyle blisko, by zaatakować fortyfikacje. Prace prowadzono pod osłoną konstrukcji ochronnych, podczas gdy obrońcy próbowali je udaremnić, organizując nocne wypady i atakując sprzęt oblężniczy. Diodor również opisuje zasypywanie rowów przez Macedończyków oraz użycie taranów przeciwko wieżom i łączącym je odcinkom murów. Obrońcy odpowiadali ostrzałem z murów i podejmowali kolejne próby podpalenia machin przeciwnika. Działania te pokazują, jak istotną rolę odgrywał zewnętrzny rów obronny: stanowił przeszkodę nie tylko dla piechoty, lecz także uniemożliwiał ciężkim machinom oblężniczym zbliżenie się do murów (Arrian, Anabaza Aleksandra 1.21; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 17.24.4–6).
Pomimo oporu obrońców macedońskie machiny oblężnicze ostatecznie wyrządziły znaczne szkody. Według Arriana dwie wieże oraz łączący je odcinek muru zdążyły się już zawalić, gdy dwóch macedońskich żołnierzy z oddziału dowodzonego przez Perdikkasa przypuściło samowolny atak na umocnienia. Powstały wyłom stwarzał potencjalną możliwość wtargnięcia do miasta, obrońcy zdążyli jednak szybko wznieść za uszkodzonym odcinkiem półkolisty mur z cegły. Ta tymczasowa wewnętrzna zapora uniemożliwiła Macedończykom wykorzystanie wyłomu i zapewniła obrońcom nową pozycję, z której mogli odpierać kolejne ataki. Trzecia wieża również została poważnie osłabiona, natomiast dwie ocalałe wieże na obu końcach zniszczonego odcinka nadal zapewniały ostrzał osłonowy, rażąc napastników. Diodor także opisuje zniszczenie dwóch wież i łączących je odcinków murów, po którym nastąpiła budowa dodatkowej zapory za uszkodzonymi umocnieniami (Anabaza Aleksandra, księga I, rozdział 21; Biblioteka historyczna, księga XVII, rozdział 25).
Próby odzyskania inicjatywy przez obrońców obejmowały kilka dużych wypadów. Do szczególnie zaciętego starcia doszło, gdy żołnierze jednocześnie wypadli z miasta przez wyłom oraz Bramę Potrójną, czyli Bramę Myndos. Pierwsza grupa zaatakowała macedońskie machiny oblężnicze za pomocą pochodni i innych materiałów łatwopalnych, podczas gdy druga próbowała przełamać pozycje Macedończyków w pobliżu bramy. Atak został odparty, a odwrót obrońców zakończył się katastrofą, gdy wąski most przerzucony nad rowem obronnym zawalił się pod ciężarem uciekających żołnierzy. Inni zostali uwięzieni na zewnątrz, gdy bramę przedwcześnie zamknięto, pozostawiając ich na łasce ścigających ich Macedończyków. Relacja Arriana pokazuje, jak rów, most, brama i wieże obronne współdziałały jako elementy zintegrowanego systemu. Nawet po wyłamaniu zewnętrznego muru pozostałe przeszkody nadal utrudniały zarówno szturm, jak i przemieszczanie się samych obrońców (Anabaza Aleksandra, księga I, rozdział 22).
Walki trwały nadal, a obrońcy podejmowali kolejne próby zniszczenia macedońskich machin oblężniczych. Diodor opisuje szczególnie niebezpieczny wypad poprowadzony przez ateńskiego dowódcę najemników Efialtesa, który wyprowadził z miasta oddział około 2000 wyselekcjonowanych żołnierzy. Część z nich niosła pochodnie, aby podpalić machiny oblężnicze, pozostali zaś zaatakowali macedońskie oddziały. Początkowo obrońcy uzyskali przewagę, wspierani ostrzałem z nowo wzniesionej drewnianej wieży wyposażonej w katapulty. Dopiero interwencja doświadczonych macedońskich weteranów przechyliła szalę zwycięstwa na stronę Aleksandra. Według Diodora obrońcy zostali zmuszeni do odwrotu za mury miasta, a perscy dowódcy podjęli następnie decyzję o jego opuszczeniu, zamiast kontynuować coraz trudniejszą obronę (Biblioteka historyczna, księga XVII, rozdziały 26–27).
Upadek miasta i zniszczenie fortyfikacji
Końcowy etap oblężenia Arrian i Diodor opisują nieco odmiennie. Według Arriana perscy dowódcy, Orontobates i Memnon, uznali, że nie da się już utrzymać miasta. W nocy podpalili dużą drewnianą wieżę wzniesioną w celu przeciwstawienia się macedońskim machinom oblężniczym, a także składy broni i pobliskie domy. Ogień rozprzestrzenił się na część zabudowy. Niektórzy obrońcy wycofali się na ufortyfikowaną pozycję na wyspie w pobliżu miasta, inni zaś schronili się w twierdzy Salmakis. Dokładne położenie wyspiarskiej warowni pozostaje niepewne i nie należy automatycznie utożsamiać jej z Arconnesus, tradycyjnie łączoną z dzisiejszą wyspą Kara Ada, ponieważ identyfikacja ta została zakwestionowana przez współczesnych badaczy. Aleksander wkroczył do miasta, lecz postanowił nie oblegać tych pozostałych pozycji, uznając, że ich zdobycie wymagałoby znacznej ilości czasu. Następnie rozkazał zburzyć miasto i pozostawił w nim garnizon liczący 3000 piechurów i 200 jeźdźców pod dowództwem Ptolemeusza (Arrian, Anabaza Aleksandra 1.23).
Diodor przedstawia zbliżoną, choć nie identyczną relację. Podaje, że perscy dowódcy postanowili ewakuować miasto, zabierając pozostałe wojska i zapasy na wyspę Kos, a na akropolu pozostawiając najdzielniejszych żołnierzy. Aleksander zajął następnie opuszczoną osadę, zburzył ją, a cytadelę otoczył potężnym murem i rowem. Chociaż relacje różnią się w opisie odwrotu obrońców i zajmowanych przez nich warowni, obaj autorzy podkreślają, że zdobycie głównej części miasta nie oznaczało natychmiastowego przejęcia kontroli nad wszystkimi ufortyfikowanymi pozycjami. Pozostałe warownie nadal wymagały uwagi już po upadku głównego ośrodka miejskiego.
Starożytne opisy zniszczenia miasta należy jednak traktować z pewną ostrożnością. Stwierdzenia, że Halikarnas został zburzony, mogą sugerować, iż osada została całkowicie zniszczona, jej ludność rozproszona, a dawne znaczenie bezpowrotnie utracone. Relacje Arriana i Diodora dotyczą jednak przede wszystkim wydarzeń militarnych związanych ze zdobyciem miasta, zniszczeniem części jego fortyfikacji oraz podpaleniami i rozbiórką zarządzonymi przez Aleksandra. Nie zawierają szczegółowego opisu losów osady w kolejnych latach. W szczególności zniszczenia głównej części miasta nie należy utożsamiać z całkowitą zagładą jego ludności ani z trwałym opuszczeniem zajmowanego przez nie obszaru.
Przebieg samego oblężenia sugeruje, że zniszczenia nie musiały mieć jednolitego charakteru. Macedończycy zdobyli główną część miasta, jednak po wycofaniu się perskich dowódców kilka ufortyfikowanych pozycji nadal pozostawało w rękach obrońców. Należały do nich warownie w Salmakis i na wyspie w pobliżu miasta, których Aleksander nie próbował od razu zdobywać. Rozróżnienie między miastem a jego odrębnymi pozycjami obronnymi ma istotne znaczenie: upadek głównej osady nie oznaczał, że każda część systemu obronnego została zdobyta szturmem lub zniszczona w ramach tej samej operacji. Ponadto starożytne relacje wskazują, że po zdobyciu miasta Aleksander rozkazał je zburzyć, nie dowodzą jednak, że każdy budynek, zabytek czy odcinek fortyfikacji został systematycznie zrównany z ziemią.
Obraz archeologiczny jest również bardziej złożony, niż sugerują opisy literackie. Historia Halikarnasu nie zakończyła się wraz z wydarzeniami 334 roku p.n.e. Badania prowadzone w ostatnich dziesięcioleciach pozwoliły lepiej poznać jego dalszy rozwój, w tym okresy hellenistyczny i rzymski, a także podważyły tradycyjne założenie, że miasto nigdy nie podniosło się po wyprawie Aleksandra. Jednocześnie współczesne Bodrum zajmuje znaczną część obszaru starożytnej osady, poważnie ograniczając tereny dostępne do badań archeologicznych. Z tego względu brak rozległych odkryć wykopaliskowych dotyczących poszczególnych faz nie może być automatycznie interpretowany jako dowód opuszczenia miasta. Zakres zniszczeń, tempo odbudowy oraz stopień ciągłości osadniczej w różnych częściach miasta należy zatem rozpatrywać osobno, zamiast sprowadzać je do prostej opowieści o zniszczeniu, po którym nastąpił upadek.
Świadectwa archeologiczne
Zachowane pozostałości fortyfikacji stanowią ważny materialny kontekst dla starożytnych relacji. Szczególne znaczenie mają pozostałości rowów obronnych i sztucznie ukształtowanych skarp, udokumentowane w kilku miejscach wzdłuż obwodu murów. W swoim opracowaniu Poul Pedersen zestawia wyniki badań archeologicznych tych elementów z opisami oblężenia Aleksandra, pokazując, w jaki sposób zaprojektowano przeszkody mające uniemożliwić podprowadzenie wież oblężniczych i taranów pod same mury. Szczególnie istotny jest rów przed Bramą Myndos: zachowane pozostałości świadczą o znacznej skali zewnętrznych umocnień opisywanych przez Arriana i Diodora. Dowody archeologiczne potwierdzają zatem, że zachodnie podejście do miasta chroniły nie tylko sama brama i mur kurtynowy.
Wykopaliska prowadzone w związku z restauracją Bramy Myndos i murów miejskich w latach 1998–2000 przyniosły również znaczne ilości ceramiki i innych materiałów zabytkowych. Znaleziska te zostały ponownie przeanalizowane podczas kampanii badawczej turecko-duńskiego zespołu archeologicznego w 2019 roku. Materiał ceramiczny z rejonu Bramy Myndos pochodzi głównie z okresu hellenistycznego i późniejszych epok, natomiast tylko nieliczne znaleziska datowane są na okres wcześniejszy niż budowa murów miejskich. Ceramika dostarcza zatem przydatnych informacji o późniejszym użytkowaniu tego obszaru, sama w sobie nie pozwala jednak ustalić dokładnego położenia ani zasięgu zniszczeń spowodowanych podczas oblężenia. Podobnie zachowanych wyłomów i różnic w technice murarskiej nie należy automatycznie przypisywać atakowi Aleksandra bez bardziej precyzyjnego datowania archeologicznego.
Należy zatem wyraźnie odróżnić to, co opisują starożytne przekazy, od tego, co można potwierdzić na podstawie badań archeologicznych. Pozostałości murów, wież i zewnętrznych rowów obronnych dobrze odpowiadają rozwiązaniom obronnym odnotowanym przez Arriana i Diodora, a cały obwód fortyfikacji powstał w okresie poprzedzającym oblężenie. Nie udało się jednak jednoznacznie zidentyfikować wśród zachowanych pozostałości wszystkich odcinków uszkodzonych przez machiny Aleksandra, tymczasowych ceglanych zapór wzniesionych przez obrońców ani miejsc, w których walki były najbardziej zacięte. Oblężenie najlepiej zatem rozpatrywać, łącząc przekazy literackie z archeologicznymi badaniami systemu obronnego, zamiast przypisywać poszczególne uszkodzone fragmenty konkretnym wydarzeniom z 334 roku p.n.e.
Późniejsze dzieje – modyfikacje w okresie hellenistycznym i rzymskim, dalsze użytkowanie, zniszczenia i przetrwanie fortyfikacji
Modyfikacje i naprawy w okresie hellenistycznym
Oblężenie Halikarnasu przez Aleksandra Wielkiego w 334 roku p.n.e. stanowiło ważny punkt zwrotny w historii miejskiego systemu obronnego. Wojska macedońskie zdołały zburzyć i przerwać niektóre odcinki murów miejskich przy użyciu machin oblężniczych, jednak obrońcy początkowo powstrzymali je przed opanowaniem całego miasta, wznosząc dodatkowy mur obronny za uszkodzonymi fragmentami fortyfikacji. Po kilku zaciętych starciach i nieudanych próbach powstrzymania macedońskiego natarcia perscy dowódcy, Memnon z Rodos i Orontobates, ostatecznie uznali, że nie da się już utrzymać miasta. W nocy podpalili machiny oblężnicze, składy broni i pobliskie budynki, po czym wycofali się wraz ze swoimi oddziałami do ufortyfikowanych warowni w Salmakis i na pobliskiej wyspie, podczas gdy pozostałe wojska i zapasy przetransportowano na Kos. Aleksander zajął następnie główną część miasta, lecz pozostałe cytadele nadal stawiały opór, co wymagało przeprowadzenia odrębnej blokady. Oblężenie wykazało zatem zarówno znaczną siłę fortyfikacji wzniesionych przez Hekatomnidów, jak i podatność ich zewnętrznego obwodu obronnego na długotrwałe ataki z użyciem coraz bardziej zaawansowanych machin oblężniczych. Uszkodzenia powstałe podczas oblężenia musiały również wymagać znacznych prac naprawczych, jeśli zachowane odcinki systemu obronnego miały nadal skutecznie pełnić swoją funkcję.
Fortyfikacje były nadal użytkowane w okresie hellenistycznym, chociaż ich późniejsze dzieje nie zostały szczegółowo opisane w starożytnych źródłach literackich. Badania archeologiczne wskazują, że mury przechodziły kilka faz napraw i modyfikacji. Niektóre odcinki murów kurtynowych wykazują cechy techniki murarskiej, które mogą świadczyć o późniejszych ingerencjach, natomiast niektóre wieże prawdopodobnie wzmocniono lub dobudowano we wczesnym okresie hellenistycznym. Najbardziej wyrazistymi przykładami są masywne wieże Bramy Myndos, których solidną konstrukcję interpretuje się jako przystosowanie do coraz bardziej zaawansowanych technik oblężniczych oraz artylerii stosowanej przez armie hellenistyczne. Lars Karlsson i A. W. Lawrence wiązali obie te konstrukcje z rozwojem hellenistycznej architektury militarnej. Dokładna chronologia poszczególnych przekształceń pozostaje jednak niepewna, ponieważ materiał archeologiczny nie pozwala jeszcze z wystarczającą pewnością rozróżnić kolejnych faz budowy.
Badania Sinana Paksoya i Abdulkadira Barana podkreślają, że pierwotny układ obronny, ustanowiony za panowania Mauzolosa, pozostał w dużej mierze nienaruszony pomimo późniejszych ingerencji. Mury nadal biegły wzdłuż naturalnych grzbietów i wzniesień otaczających miasto, zachowując podstawowe zasady topograficzne pierwotnego projektu Hekatomnidów. Zmiany wydają się zatem koncentrować przede wszystkim na wzmacnianiu istniejących konstrukcji, a nie na tworzeniu zupełnie nowego obwodu obronnego. Modyfikacje z okresu hellenistycznego świadczą również o utrzymującym się znaczeniu Halikarnasu w regionalnym układzie militarnym, nawet po wygaśnięciu dynastii Hekatomnidów i podboju macedońskim.
Halikarnas w późnym okresie hellenistycznym i wczesnym okresie rzymskim
Szczególnie cennym źródłem jest list Cycerona skierowany do jego brata Kwintusa, który sprawował urząd namiestnika prowincji Azji w latach 61–58 p.n.e. W "Epistulae ad Quintum fratrem" (1.1.25) Cyceron chwali administrację brata i przypisuje mu między innymi ożywienie kilku miast, które wcześniej zostały zniszczone lub niemal całkowicie opustoszały. Wymienia przy tym konkretnie jońskie Samos oraz karyjski Halikarnas: "urbis compluris dirutas ac paene desertas, in quibus unam Ioniae nobilissimam, alteram Cariae, Samum et Halicarnassum, per te esse recreatas". Fragment ten ma szczególne znaczenie, ponieważ wskazuje, że przed połową I wieku p.n.e. Halikarnas przeżywał okres znacznego upadku, po którym nastąpiła jednak odbudowa miasta pod rzymską administracją prowincjonalną.
Sformułowania użyte przez Cycerona należy jednak interpretować ostrożnie. Opis Halikarnasu jako miasta zniszczonego i niemal opustoszałego stanowi część retorycznej pochwały osiągnięć Kwintusa jako namiestnika, a nie szczegółową relację historyczną czy archeologiczną. Nie dowodzi, że cała osada została opuszczona ani że jej starożytne fortyfikacje zostały systematycznie zburzone. Istotne jest bowiem rozróżnienie między kondycją społeczności miejskiej a stanem jej umocnień: miasto mogło doświadczać spadku liczby ludności i osłabienia gospodarczego, podczas gdy znaczne fragmenty dawnych murów nadal pozostawały na swoim miejscu. Fragment ten dostarcza zatem cennych informacji o zmieniających się losach Halikarnasu w późnym okresie hellenistycznym i wczesnym okresie rzymskim, nie pozwala jednak samodzielnie ustalić stanu ani militarnej funkcji jego fortyfikacji.
Panowanie rzymskie i przemiany krajobrazu miejskiego
Okres rzymski przyniósł kolejne zmiany w krajobrazie miejskim Halikarnasu, choć dostępne świadectwa nie pozwalają na szczegółowe odtworzenie ówczesnego stanu ani militarnej funkcji murów miejskich. Miasto nadal było zamieszkane i zachowało znaczenie jako ośrodek miejski w Karii. Jego monumentalna zabudowa wciąż robiła na tyle duże wrażenie, że przyciągała uwagę rzymskich podróżników i pisarzy. Witruwiusz, piszący w I wieku p.n.e., opisał charakterystyczne rozmieszczenie budynków na otaczających miasto zboczach, porównując ogólny wygląd Halikarnasu do widowni i orchestronu teatru ("De architectura" 2.8.10–11). Jego relacja dostarcza cennych informacji o dalszym istnieniu układu urbanistycznego ukształtowanego za panowania Hekatomnidów, nie zawiera jednak równie szczegółowego opisu obwodu obronnego.
Badania archeologiczne ujawniły również ślady rzymskiego osadnictwa w kilku częściach starożytnego miasta. Przykładowo, wykopaliska prowadzone przez Poula Pedersena w 1990 i 1991 roku odsłoniły okazałą willę z późnego okresu rzymskiego w zachodniej części dzisiejszego Bodrum, a także pozostałości domu hellenistycznego w innej części miasta. Odkrycia te świadczą o dalszym zamieszkiwaniu i przekształcaniu obszaru starożytnej osady, nie dowodzą jednak, że same mury miejskie nadal funkcjonowały jako kompletny system obronny. Późniejsze rzymskie wykorzystywanie niektórych obszarów utrudniło również badania archeologiczne starszych struktur, przez co rozróżnienie pierwotnych pozostałości z czasów Hekatomnidów od późniejszych modyfikacji i zabudowy stało się trudniejsze.
Okres bizantyński i stopniowy upadek starożytnego systemu obronnego
W okresie bizantyńskim pierwotny system fortyfikacji najwyraźniej utracił znaczną część swojego dawnego znaczenia militarnego. Osada nadal się rozwijała, jednak zachowane świadectwa sugerują, że działania obronne koncentrowały się w coraz większym stopniu wokół strategicznie ważnych punktów, zamiast obejmować utrzymanie całego rozległego obwodu fortyfikacji wzniesionych przez Hekatomnidów.
W nieznanym momencie okresu bizantyńskiego, obok dużej bazyliki, zidentyfikowanej jako Agia Marina na mapie Bodrum sporządzonej w 1856 roku przez komandora T. Spratta, wzniesiono niewielki ufortyfikowany kompleks. Powstał on na pozostałościach starożytnego tarasu i wykorzystano w nim liczne kamienie pochodzące ze starszych budowli. Z czasem kompleks przekształcił się w klasztor, który w okresie nowożytnym został niemal całkowicie rozebrany. Według publikacji Urzędu Miasta Bodrum nadal można zobaczyć pozostałości jego murów oraz niektóre mozaiki kościelne. Choć relikty te świadczą o dalszym użytkowaniu i ponownym wykorzystaniu tej części starożytnego krajobrazu miejskiego, dokładny zakres, w jakim zachowane mury należą do bizantyńskiego kompleksu, pozostaje niepewny. Nie należy też utożsamiać tej niewielkiej ufortyfikowanej budowli z pierwotnymi murami miejskimi Hekatomnidów ani traktować jej jako dowodu na nieprzerwane utrzymywanie całego starożytnego obwodu obronnego.
Joannici i rozbiórka starożytnych budowli
Szczególnie ważny etap w dziejach starożytnych fortyfikacji rozpoczął się wraz z przybyciem joannitów na początku XV wieku. W latach 1406–1407 rycerze zakonu św. Jana rozpoczęli budowę zamku św. Piotra na półwyspie Zephyrion, przy wschodnim wejściu do portu. Nowa warownia zajęła miejsce, które już w starożytności miało duże znaczenie strategiczne, ponieważ znajdował się tam ufortyfikowany kompleks pałacowy oraz urządzenia portowe stanowiące część systemu obronnego Hekatomnidów.
Budowa średniowiecznego zamku miała jednak również znaczący wpływ na zachowanie starożytnych zabytków. Joannici wykorzystywali ruiny Halikarnasu jako łatwo dostępne źródło materiałów budowlanych, rozbierając starożytne konstrukcje i włączając ich kamienne elementy do nowych fortyfikacji. Mury miejskie i Mauzoleum należały do głównych źródeł kamienia wykorzystywanego przy budowie zamku i jego późniejszej rozbudowie. W średniowiecznych budowlach znalazły się w ten sposób starożytne bloki architektoniczne, inskrypcje i inne fragmenty, z których część jest widoczna do dziś.
Zamek św. Piotra był stopniowo wzmacniany w XV i na początku XVI wieku, zwłaszcza gdy joannici starali się zabezpieczyć swoją ważną bazę morską przed atakami osmańskimi. Budowa kolejnych murów obronnych, wież i stanowisk artyleryjskich jeszcze bardziej zwiększyła zapotrzebowanie na materiały budowlane. Proces ten przyczynił się do stopniowego zanikania kolejnych odcinków starożytnych fortyfikacji, choć trudno dokładnie ustalić, jaka część pierwotnego obwodu została rozebrana specjalnie na potrzeby budowy zamku. Panowanie joannitów zakończyło się w 1522 roku, kiedy Osmanowie zdobyli Rodos, a zakon musiał poddać pozostałe posiadłości w regionie, w tym Bodrum. Zamek nadal pełnił następnie funkcje militarne pod administracją osmańską, a jego system obronny był poddawany kolejnym modyfikacjom.
Badania archeologiczne – odkrycia, wykopaliska, restauracja i działalność poszczególnych badaczy
Pierwsze badania i ponowne odkrywanie starożytnego Halikarnasu
Systematyczne badania archeologiczne Halikarnasu rozpoczęły się w XIX wieku, kiedy europejscy podróżnicy i uczeni coraz bardziej interesowali się identyfikacją pozostałości starożytnego miasta i lokalizacją jego najsłynniejszych zabytków. Najważniejszym wczesnym przedsięwzięciem były wykopaliska prowadzone w latach 1856–1857 przez Charlesa Thomasa Newtona, brytyjskiego archeologa i wicekonsula, przy Mauzoleum w Halikarnasie. Jego badania odsłoniły znaczne pozostałości architektoniczne i liczne rzeźby należące do monumentalnego grobowca Mauzolosa i Artemizji. Wiele najważniejszych znalezisk przewieziono do Londynu; obecnie znajdują się one w zbiorach British Museum. Chociaż głównym celem Newtona było zbadanie Mauzoleum, a nie fortyfikacji miejskich, jego prace w znacznym stopniu przyczyniły się do identyfikacji i lepszego poznania starożytnego Halikarnasu.
Późniejsze badania stopniowo poszerzały wiedzę archeologiczną o starożytnej osadzie. Naukowcy zajmowali się pozostałościami teatru, świątyń, nekropolii i innych monumentalnych budowli, a rozrastające się nowoczesne miasto Bodrum coraz częściej odsłaniało starożytne relikty podczas prac budowlanych. Przez większą część XX wieku działalność archeologiczna ograniczała się przede wszystkim do indywidualnych badań, prospekcji terenowych i wykopalisk ratowniczych podejmowanych w miejscach, w których podczas robót budowlanych natrafiano na starożytne konstrukcje. Poul Pedersen, opisując sytuację sprzed rozpoczęcia bardziej systematycznego programu badawczego w 1990 roku, zwrócił szczególną uwagę na znaczenie takich interwencji ratowniczych oraz potrzebę długofalowych badań pozostałości starożytnego miasta.
Duńskie ekspedycje archeologiczne i systematyczne badania
Ważny przełom nastąpił w 1966 roku, kiedy duńscy archeolodzy rozpoczęli długofalowy program badań w Halikarnasie. Ekspedycję zainicjował i początkowo prowadził Kristian Jeppesen, profesor archeologii klasycznej na Uniwersytecie w Aarhus. Jej pierwsza faza, realizowana w latach 1966–2004 pod auspicjami tej uczelni, koncentrowała się przede wszystkim na Mauzoleum. Wykopaliska i późniejsze opracowania znacznie poszerzyły wiedzę o układzie architektonicznym zabytku, jego dekoracji rzeźbiarskiej i technikach budowlanych. Prace te zapewniły również trwałą obecność duńskich archeologów w Bodrum i stworzyły podstawy do późniejszych badań nad całym starożytnym miastem.
Druga faza rozpoczęła się w 1990 roku, kiedy Uniwersytet Południowej Danii, noszący wówczas nazwę Uniwersytetu w Odense, dołączył do Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum, aby wspólnie realizować program badawczy kierowany przez Poula Pedersena. W przeciwieństwie do wcześniejszych prac, skupionych na Mauzoleum, projekt ten miał na celu zbadanie Halikarnasu jako całościowego założenia miejskiego. Obejmował dokumentację topografii miasta, badania budynków publicznych i prywatnych, analizę systemu obronnego oraz odtworzenie rozwoju starożytnej stolicy Karii. Program łączył wykopaliska archeologiczne z dokumentacją architektoniczną, prospekcją terenową, badaniami inskrypcji i analizą znalezisk pochodzących z wcześniejszych ekspedycji.
Pierwsze kampanie badawcze, przeprowadzone w 1990 i 1991 roku, obejmowały wykopaliska domu hellenistycznego oraz rozległego późnorzymskiego kompleksu mieszkalnego w zachodniej części Bodrum. Ten drugi obiekt, nazwany później Domem Charidemosa, okazał się szczególnie ważny ze względu na mozaiki podłogowe i świadectwa dotyczące architektury mieszkalnej późnej starożytności. Wykopaliska prowadzili wspólnie archeolodzy tureccy i duńscy, a Muzeum w Bodrum odegrało w tych pracach kluczową rolę. Odkrycia pokazały również, jak ważna jest ochrona stanowisk archeologicznych zagrożonych przez współczesną zabudowę. Po zakończeniu pierwszych badań działkę, na której znajdował się późnorzymski budynek, zachowano jako obszar archeologiczny, natomiast pozostałości domu hellenistycznego udokumentowano, zanim zezwolono na kontynuowanie prac budowlanych.
Badania murów miejskich i Bramy Myndos
Jednym z najważniejszych osiągnięć turecko-duńskiej współpracy archeologicznej były badania starożytnych fortyfikacji i ich częściowa restauracja. Mury miejskie były wcześniej przedmiotem badań kilku uczonych, w tym Poula Pedersena, którego artykuł z 1994 roku, "The Fortifications of Halikarnassos", pozostaje ważnym opracowaniem poświęconym ich interpretacji architektonicznej i historycznej. Pedersen podkreślał wyjątkową skalę systemu obronnego, który rozciągał się na długości ponad siedmiu kilometrów i obejmował naturalne wzniesienia otaczające starożytną osadę. Zwrócił również uwagę na charakterystyczne cechy techniki murarskiej, a zwłaszcza na specyficzny sposób wiązania narożników z podwójnym przewiązaniem, który później pojawił się w licznych fortyfikacjach na terenie Karii i innych części Azji Mniejszej.
Najbardziej rozległe prace terenowe przy fortyfikacjach przeprowadzono w latach 1998–2000, kiedy wykopaliska objęły Bramę Myndos oraz sąsiadujące z nią odcinki zachodniej linii obronnej, które częściowo odrestaurowano. Prace prowadzili tureccy archeolodzy i architekci pod kierownictwem Muzeum w Bodrum, przy udziale duńskiego zespołu z Uniwersytetu Południowej Danii. Projekt obejmował badania monumentalnego wejścia, dwóch zachowanych wież, wewnętrznego dziedzińca i fosy obronnej. Prace objęły również odcinki murów miejskich położone na północ od bramy. Pierwszy etap restauracji tych północnych odcinków zakończono w 1999 roku. Badania pozwoliły znacznie lepiej zrozumieć układ wejścia oraz jego powiązanie z otaczającymi je fortyfikacjami.
Wykopaliska przyniosły również ważne odkrycia poza bramą. Odsłonięto rozległą nekropolę, na której znajdowało się co najmniej 22 monumentalnych grobowców oraz duża budowla wzniesiona z masywnych ciosów kamiennych. Grobowce, z których część pochodzi z późnego okresu hellenistycznego, a pozostałe z okresu rzymskiego i późnorzymskiego, dostarczają cennych informacji o zwyczajach pogrzebowych i strukturze społecznej starożytnego Halikarnasu. Ich staranne opracowanie architektoniczne, rozmiary i inskrypcje wskazują, że nekropola służyła stosunkowo zamożnym mieszkańcom miasta. Późniejsza budowa hotelu na tym terenie znacznie jednak zmieniła otoczenie odkrytych zabytków. Wiele grobowców znajduje się obecnie wokół hotelowego basenu i w jego bezpośrednim sąsiedztwie.
Badania obszaru portowego i półwyspu Zephyrion
Kolejnym ważnym obszarem zainteresowania turecko-duńskiego projektu był półwysep Zephyrion, zajmowany obecnie przez zamek św. Piotra. Miejsce to wzbudzało szczególne zainteresowanie, ponieważ źródła starożytne i układ topograficzny sugerowały, że mogła się tam znajdować część kompleksu pałacowego władców z dynastii Hekatomnidów. Wcześniejsze obserwacje Amedea Maiuriego z lat 1921–1922, a następnie Johna Manuela Cooka i George'a Beana z lat 50. XX wieku, pozwoliły zidentyfikować na półwyspie ślady starożytnych murów. Maiuri wysunął również hipotezę o istnieniu w tej okolicy sanktuarium Apollina, opierając się między innymi na inskrypcji znalezionej na podstawie niewielkiego posągu z brązu.
W 1994 roku Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum oraz Instytut Archeologii Morskiej (INA) przeprowadziły niewielkie wykopaliska wewnątrz kaplicy średniowiecznego zamku. Odkryto wówczas pochówki pochodzące z okresu obecności krzyżowców, a także fragment starożytnego muru obronnego. Kolejne badania duńskiego projektu archeologicznego w Halikarnasie, prowadzone we współpracy z Muzeum w Bodrum, obejmowały między innymi analizę starożytnych murów w ogrodzie muzealnym. Odkrycia te pomogły potwierdzić, że znaczne pozostałości starożytnych budowli przetrwały pod późniejszym kompleksem średniowiecznym i w jego obrębie.
Bardziej rozległe badania przeprowadzono w latach 2002–2004, kiedy zorganizowano trzy kampanie terenowe w celu poszukiwania i zbadania ewentualnych pozostałości pałacu Mauzolosa. Projekt realizowały wspólnie Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum i Uniwersytet Południowej Danii, pod kierownictwem Oğuza Alpö z ramienia Turcji oraz Poula Pedersena ze strony duńskiej. Christoph Briese nadzorował codzienne prace wykopaliskowe, natomiast Maria Berg Briese odpowiadała za badania ceramiki i innych znalezisk. Badania łączyły wykopaliska, dokumentację architektoniczną oraz analizę i restaurację wcześniej odkrytych pozostałości. Chociaż identyfikacja pałacu Hekatomnidów pozostawała jednym z głównych zagadnień badawczych, prace dostarczyły również dodatkowych informacji o starożytnym osadnictwie na półwyspie i relacjach między budowlami z okresu klasycznego a późniejszym zamkiem.
Dalsze badania, dokumentacja i publikacje
Współpraca turecko-duńska była kontynuowana w kolejnych latach, choć jej główny nurt stopniowo przesuwał się od szeroko zakrojonych wykopalisk ku dokumentacji, analizie i publikacji wcześniej odkrytych materiałów. Kampanie badawcze prowadzone w pierwszej dekadzie XXI wieku obejmowały między innymi badania starożytnych inskrypcji, ceramiki, fragmentów architektonicznych i pozostałości mozaik, a także dalsze pomiary budowli i odcinków murów miejskich. Przykładowo, w 2008 roku projekt koncentrował się na inskrypcjach z Halikarnasu, ceramice pozyskanej podczas wykopalisk przy Mauzoleum prowadzonych w latach 1966–1977 oraz dokumentacji fragmentów architektonicznych i mozaik. Planowanych badań geofizycznych w rejonie sanktuarium Marsa, na północ od Mauzoleum, na obszarze, przez który przebiegają obecnie ulice Turgutreis Caddesi i obwodnica Bodrum, nie udało się przeprowadzić z powodu niewystarczających funduszy.
Kampania z 2019 roku stanowiła kontynuację kilku z tych działań badawczych. Jakob Munk Højte analizował ceramikę odkrytą podczas wykopalisk związanych z restauracją murów miejskich w latach 1998–2000, natomiast Signe Isager, Jan-Mathieu Carbon i Poul Pedersen kontynuowali prace nad inskrypcjami ze starożytnego Halikarnasu. Poul Pedersen, Ulrich Ruppe, Niels Bargfeldt i Jakob Kragstrup przeprowadzili również nowe pomiary zachodniego odcinka murów miejskich. Prace tego rodzaju mają szczególne znaczenie, ponieważ pozwalają ponownie ocenić wyniki wcześniejszych wykopalisk i włączyć je do bardziej całościowego obrazu starożytnej osady.
Badania Halikarnasu korzystały również z dorobku poszczególnych naukowców specjalizujących się w wybranych zagadnieniach archeologicznych związanych z miastem. Szczególnie znaczący wkład wniósł Poul Pedersen, prowadzący badania nad fortyfikacjami, topografią miejską i pozostałościami architektonicznymi. Birte Poulsen zajmowała się architekturą mieszkalną i zabytkami sepulkralnymi Halikarnasu z późnego antyku, w tym Domem Charidemosa i nekropolą zachodnią. Jakob Munk Højte przyczynił się do opracowania materiału archeologicznego pozyskanego podczas wykopalisk przy fortyfikacjach, natomiast Signe Isager i Jan-Mathieu Carbon badali materiał epigraficzny miasta. Ich prace pozwoliły osadzić pozostałości architektoniczne w szerszym kontekście historycznym i społecznym.
Badania archeologiczne Halikarnasu rozwinęły się zatem od XIX-wiecznej identyfikacji i eksploracji jego najsłynniejszego zabytku w znacznie szerszy program poznawania starożytnego miasta. Prace kolejnych pokoleń archeologów pozwoliły ustalić ogólny układ stolicy Hekatomnidów, udokumentować jej system obronny i odkryć ważne świadectwa późniejszych przemian w okresie hellenistycznym, rzymskim i późnorzymskim. Mimo to znaczne obszary starożytnego Halikarnasu nadal pozostają ukryte pod zabudową współczesnego Bodrum, a działalność budowlana wciąż stanowi wyzwanie dla ochrony jego dziedzictwa archeologicznego. Połączenie systematycznych badań, wykopalisk ratowniczych, dokumentacji architektonicznej i prac konserwatorskich pozostaje niezbędne dla poznania i ochrony zachowanych pozostałości.
Współczesna trasa spacerowa
Przez wiele lat znaczne odcinki starożytnych fortyfikacji Halikarnasu były trudno dostępne i słabo widoczne, częściowo zasłonięte przez roślinność, współczesną zabudowę oraz nagromadzone warstwy ziemi. Ważną inicjatywę mającą na celu udostępnienie tych pozostałości rozpoczęła w listopadzie 2020 roku fundacja Akdeniz Ülkeleri Akademisi Vakfı (Academia Foundation), we współpracy z władzami miejskimi Bodrum i pod nadzorem Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum. Projekt realizowano przy konsultacjach naukowych profesora Adnana Dilera oraz na podstawie wymaganych zezwoleń Regionalnej Rady Ochrony Dziedzictwa Kulturowego w Muğli.
Pierwszy etap prac koncentrował się na zachodnim odcinku linii obronnej, między dzielnicą Bardakçı a Bramą Myndos. Obejmował usuwanie roślinności i nagromadzonych osadów, oczyszczanie stanowisk archeologicznych i wykopaliska ratownicze, zagospodarowanie terenu oraz budowę trasy spacerowej wzdłuż starożytnych murów. Prace archeologiczne objęły około 1,5 km fortyfikacji oraz pozostałości dziesięciu wież. Pierwszy etap zakończono w 2022 roku, a jego dokumentację zatwierdziły regionalne władze odpowiedzialne za ochronę dziedzictwa w grudniu tego samego roku.
Celem projektu było nie tylko odsłonięcie zachowanych murów, lecz także przedstawienie systemu obronnego jako krajobrazu archeologicznego. Dlatego mury, wieże, schody, tarasy i pozostałości budowli związanych z fortyfikacjami rozpatrywano jako całość. Wykopaliska przyniosły również znaleziska archeologiczne z okresu klasycznego i hellenistycznego, które przekazano do Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum.
Pierwotne plany przewidywały drugi etap prac, który miał objąć odcinek od Bramy Myndos w kierunku Gümbet i Göktepe. Zamierzano tam zbadać i udostępnić kolejne fragmenty linii obronnej. Rozbudowa trasy nie została jednak dotąd zrealizowana. Academia Foundation nadal przedstawia ją jako planowany etap projektu, którego przeprowadzenie zależy od uzyskania niezbędnych funduszy i dokonania odpowiednich uzgodnień.
Trasa spacerowa biegnie wzdłuż zachodniej linii obronnej, przez obszar, na którym starożytne fortyfikacje zajmują wzniesiony teren górujący nad współczesnym miastem. Umożliwia przyjrzenie się konstrukcji murów miejskich oraz wzajemnemu usytuowaniu wież i otaczającego je terenu. Zachowane mury znacznie różnią się wysokością i stanem zachowania. W niektórych miejscach widoczne są długie odcinki muru kurtynowego, podczas gdy w innych pozostałości archeologiczne ograniczają się głównie do fundamentów i najniższych warstw kamieni.
Wieże należą do najbardziej wyrazistych elementów tego odcinka fortyfikacji. Ich rozmieszczenie pokazuje, w jaki sposób wzmacniano linię obronną w regularnych odstępach oraz jak obrońcy mogli obserwować i chronić podejścia do miasta. Prace archeologiczne odsłoniły pozostałości dziesięciu wież, choć nie wszystkie zachowały się w takim samym stopniu i nie każdą równie łatwo rozpoznać z trasy spacerowej. Trasa prowadzi również przez miejsca, w których starożytni budowniczowie wykorzystali naturalne nachylenie terenu i skaliste podłoże, aby wzmocnić obronę.
Schody i tarasy stanowią kolejny ważny element krajobrazu archeologicznego. Łączyły one różne poziomy systemu obronnego i zapewniały dostęp do wież oraz wyższych partii murów. Ich obecność przypomina, że fortyfikacje nie były jedynie ciągłą barierą, lecz złożonym obiektem wojskowym, w którym konieczne było przemieszczanie się między poszczególnymi stanowiskami obronnymi.
Z trasy rozciągają się również widoki na okoliczny krajobraz, w tym na zatoki Bodrum i Gümbet oraz słynne wiatraki w Bodrum. Pozwalają one lepiej zrozumieć strategiczne znaczenie zachodnich i południowo-zachodnich podejść do starożytnego miasta. Wysokie położenie fortyfikacji umożliwiało obrońcom obserwację wybrzeża oraz dróg prowadzących w głąb lądu, w kierunku miasta.
Trasa spacerowa kończy się przy Bramie Myndos, najlepiej zachowanym monumentalnym wejściu do starożytnego Halikarnasu i jednym z najważniejszych zabytków jego systemu obronnego. Bramę wzniesiono na zachodnim podejściu do miasta, w kierunku Myndos. Składała się z monumentalnego wejścia flankowanego przez dwie wieże, wewnętrznego dziedzińca i kolejnego zespołu portali. Jej złożona konstrukcja zapewniała znacznie lepszą obronę niż zwykłe przejście w murze kurtynowym.
Wykopaliska i prace restauratorskie przeprowadzone w latach 1998–2000 ujawniły ważne szczegóły układu bramy, w tym wieże, dziedziniec i fosę obronną przed wejściem. Pozostałości fosy mają szczególne znaczenie, ponieważ pokazują, w jaki sposób podejścia do bramy zostały włączone w szerszy system obronny. Północne odcinki murów i wież przylegające do bramy przeszły wcześniej pierwszy etap restauracji, zakończony w 1999 roku.
W okolicy Bramy Myndos znajdują się również pozostałości archeologiczne związane ze starożytną nekropolą. Monumentalne grobowce i inne budowle sepulkralne wznoszono poza murami miasta, zgodnie ze starożytnym zwyczajem zakładania cmentarzysk wzdłuż dróg prowadzących poza osiedla. Pozostałości te stanowią dodatkowy aspekt zwiedzania tego miejsca, ukazując, jak blisko siebie znajdowały się granica obronna miasta i sąsiadujący z nią krajobraz sepulkralny.
Wskazówki dla zwiedzających
Trasa spacerowa wzdłuż zachodniego odcinka murów Halikarnasu jest ogólnodostępna i bezpłatna, nie trzeba kupować biletów ani wnosić opłat za wstęp. Można z niej korzystać przez całą dobę, a więc zwiedzać ją o dowolnej porze. Trasa ma około 1,1 km długości i prowadzi między dzielnicą Bardakçı a Bramą Myndos. Można ją pokonać w obu kierunkach, rozpoczynając spacer na dowolnym końcu. Do samej Bramy Myndos można również dotrzeć niezależnie, dzięki czemu osoby, które nie planują przejścia całej trasy, mogą skupić się na monumentalnym wejściu i otaczających je pozostałościach archeologicznych.
Spacer prowadzi przez pochyły teren, a niektóre jego odcinki są wystawione na bezpośrednie działanie promieni słonecznych. Warto założyć wygodne obuwie, zabrać wodę i zadbać o ochronę przed słońcem, zwłaszcza w cieplejszych miesiącach. Wzdłuż trasy rozmieszczono ławki, na których można odpocząć i podziwiać widoki. Nie ma jednak automatów, kiosków ani sklepów, w których można kupić wodę lub przekąski, dlatego najlepiej zabrać ze sobą odpowiedni zapas. Wczesny ranek i późne popołudnie to na ogół najprzyjemniejsze pory na zwiedzanie stanowiska i fotografowanie pozostałości. Położenie murów na wzniesieniu zapewnia również rozległe widoki na okoliczne zatoki i współczesne miasto.
Stanowisko jest utrzymywane jako teren archeologiczny na świeżym powietrzu i trasa spacerowa, a nie jako tradycyjne muzeum. Roślinność i warunki pogodowe mogą wpływać na wygląd poszczególnych odcinków, a na ścieżkach mogą być okresowo prowadzone prace konserwacyjne i porządkowe. Należy pamiętać, że trasa przebiega przez chroniony zabytek archeologiczny. Nie wolno wspinać się na mury, przemieszczać kamieni ani w żaden inny sposób naruszać zachowanych pozostałości.
Wschodnie i północno-wschodnie odcinki starożytnej linii obronnej, a także planowane przedłużenie trasy w kierunku Göktepe, nie zostały włączone do udostępnionej trasy spacerowej. Zwiedzanie tych części fortyfikacji wymaga osobnych wypraw, a w niektórych miejscach także uwzględnienia ograniczeń w dostępie oraz obecności współczesnej zabudowy i terenów prywatnych.
Dojazd
Współrzędne geograficzne podane na początku artykułu wskazują południowy punkt początkowy trasy spacerowej wzdłuż odrestaurowanego odcinka murów Halikarnasu. Znajduje się on u zbiegu ulic Ünlü Sokak i Osman Nuri Bilgin Caddesi, gdzie ustawiono tablicę informacyjną przedstawiającą projekt oraz pozostałości archeologiczne znajdujące się wzdłuż trasy. To dogodne miejsce, aby rozpocząć spacer w kierunku Bramy Myndos, podążając na północ wzdłuż starożytnej linii obronnej.
Można również rozpocząć zwiedzanie na północnym krańcu trasy, w pobliżu Bramy Myndos. To rozwiązanie jest szczególnie wygodne dla osób, które już odwiedzają monumentalne wejście lub docierają tu z centralnej części Bodrum. Stamtąd ścieżka prowadzi na południe, w kierunku dzielnicy Bardakçı. Oba punkty początkowe zapewniają dostęp do tej samej trasy o długości około 1,1 km, dlatego kierunek spaceru można wybrać w zależności od własnych planów.
Do obu końców trasy można dotrzeć z okolicznych ulic Bodrum. Ponieważ jest ona dostępna przez całą dobę i nie wymaga biletów, nie trzeba dostosowywać wizyty do godzin otwarcia muzeów. Osoby przyjeżdżające samochodem powinny pamiętać, że możliwości parkowania w tej zabudowanej części miasta mogą być ograniczone, zwłaszcza w sezonie letnim.
Bibliografia
Źródła starożytne
- Arrian, Anabaza Aleksandra, 1.20–23.
- Cyceron, Epistulae ad Quintum fratrem, 1.1.25.
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 16.36 i 17.24–27.
- Herodot, Dzieje, 1.144, 7.99 i 8.68–69.
- Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 2.30.9.
- Pliniusz Starszy, Historia naturalna, 36.30–31.
- Strabon, Geografia, 14.2.16–17.
- Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, 2.8.10–11.
Opracowania
- Bean, George Ewart, i John Manuel Cook. 1955. "The Halicarnassus Peninsula". The Annual of the British School at Athens 50: 85–171.
- Carstens, Anne Marie, i Poul Pedersen. 1999. "Porten til Halikarnassos". Sfinx.
- Hansen, Mogens Herman, i Thomas Heine Nielsen, red. 2004. An Inventory of Archaic and Classical Poleis. Oxford: Oxford University Press.
- Jeppesen, Kristian i in. 1981–2004. The Maussolleion at Halikarnassos: Reports of the Danish Archaeological Expedition to Bodrum. 7 tomów. Aarhus: Jutland Archaeological Society.
- Lawrence, A. W. 1979. Greek Aims in Fortification. Oxford: Clarendon Press.
- Maiuri, Amedeo. 1924. "I Castelli dei Cavalieri di Rodi a Cos e a Budrum (Alicarnasso)". Annuario della R. Scuola Archeologica di Atene 4–5 (1921–1922): 290–343.
- McNicoll, Anthony W. 1997. Hellenistic Fortifications from the Aegean to the Euphrates. Oxford: Clarendon Press.
- Mortensen, Eva, i Niels Bargfeldt. 2016. "The Necropolis outside the Myndos Gate in Halikarnassos – Surveying and Drawing". W: Death and Burial in Karia, red. Eva Mortensen i Birte Poulsen. Halicarnassian Studies VI. Odense: University Press of Southern Denmark.
- Newton, Charles Thomas. 1862. A History of Discoveries at Halicarnassus, Cnidus, and Branchidae. 2 tomy. London: Day & Son.
- Pedersen, Poul. 1994. "The Fortifications of Halikarnassos". Revue des Études Anciennes 96 (1–2): 215–235.
- Pedersen, Poul. 2010. "Halikarnassos during the Imperial Period and Late Antiquity".
- Pedersen, Poul. 2011. "The City Wall of Halikarnassos". W: Hellenistic Karia: Proceedings of the First International Conference on Hellenistic Karia, Oxford, 29 June–2 July 2006, red. Riet van Bremen i Jan-Mathieu Carbon, 269–316. Bordeaux: Ausonius.
- Pedersen, Poul. 2023. "The Outer Defenses of the City Wall of Halikarnassos – Ditches and Escarpments". W: Befestigungsbauten im westlichen Kleinasien. Fortifications in Western Anatolia, red. A. Diler i S. Özen. Saarbrücken.
- Pedersen, Poul, i Ulrich Ruppe. 2016. "The Fortifications at Halikarnassos and Priene: Some Regional Characteristics?". W: Focus on Fortifications: New Research on Fortifications in the Ancient Mediterranean and the Near East, red. Rune Frederiksen, Silke Müth, Peter I. Schneider i Mike Schnelle, 560–580. Oxford: Oxbow Books.
- Pimouguet-Pédarros, Isabelle. 2000. Archéologie de la défense: Histoire des fortifications antiques de Carie (époques classique et hellénistique). Besançon: Presses universitaires de Franche-Comté.
- Poulsen, Birte. 2016. "The Necropolis at the Myndos Gate in Halikarnassos – Monuments and Mosaics". W: Death and Burial in Karia, red. Eva Mortensen i Birte Poulsen, 11–106. Halicarnassian Studies VI. Odense: University Press of Southern Denmark.
- Poulsen, Birte, i David Parrish. 2011. "Late Antique Tombs with Mosaics in Ancient Halikarnassos".
- Ruzicka, Stephen. 1992. Politics of a Persian Dynasty: The Hecatomnids in the Fourth Century B.C. Norman: University of Oklahoma Press.
- Ruzicka, Stephen. 2012. Trouble in the West: Egypt and the Persian Empire, 525–332 BCE. Oxford: Oxford University Press.
- Isager, Signe. 2016. "The Necropolis outside the Myndos Gate in Halikarnassos – Five Inscriptions". W: Death and Burial in Karia, red. Eva Mortensen i Birte Poulsen. Halicarnassian Studies VI. Odense: University Press of Southern Denmark.
Powiązane artykuły:
- Zaloguj się albo zarejestruj aby dodać komentarz


































































