Autorem fotografii jest Michel Gybels.

Alabanda, zwana również Antiochią Chrysaorów, była miastem w starożytnej Karii, znanym z ciemnego marmuru i kamieni szlachetnych przypominających granaty, znanych jako almandyn. Co więcej, nazwa tego minerału pochodzi od miasta Alabanda, gdzie szlifowano najpiękniejsze okazy tych kamieni. Ruiny Alabandy znajdują się w pobliżu wioski Doğanyurt w prowincji Aydın. Mała rzeka, obecnie zwana Çine Çay, a w starożytności znana jako rzeka Marsyas, opływa miasto od strony północnej.

Zarys dziejów

Według starożytnej mitologii miasto zostało założone przez karyjskiego bohatera Alabandusa. Był on synem Euippusa i Kallirhoe, ale jego pierwotne imię jest nieznane. Otrzymał miano Alabandus po wygraniu nagrody w wyścigu konnym, ponieważ imię to pochodzi z połączenia dwóch słów z języka karyjskiego: „ala” oznaczało konia, a „banda” - zwycięstwo.

Jak założyciel miasta, które nazwał swoim imieniem, Alabandus był po śmierci czczony przez mieszkańców Alabanday jako bóg. Jego kult religijny był tak głęboki, że irytował ateńskiego muzyka Stratonicusa, który powiedział, według Cycerona, „Niech Alabandus będzie moim wrogiem! Ale niech Herkules będzie twoim”. Oznaczało to, że Stratonicus był zmęczony i zirytowany pochwałami, którymi Karowie nieustannie obdarzali swojego mitycznego założyciela, zaniedbując bardziej znaczące bóstwa greckie.

Na kartach historii Alabanda po raz pierwszy pojawiła się wspomniana przez Herodota, który w siódmej księdze swoich Dziejów zapisał, że tyranem Alabandy był człowiek o imieniu Aridolis, który towarzyszył królowi Achemenidów Kserksesowi I w jego wyprawie przeciwko Grecji. Aridolis został schwytany przez Greków u wybrzeży Artemizjum w 480 roku p.n.e. i według Herodota: "Na jednym z tych okrętów pojmano Aridolisa, tyrana z Alabandy w Karii, na drugim pafijskiego wodza Pentylosa, syna Demonoosa, który przywiódł był z Pafos dwanaście okrętów, a straciwszy z nich jedenaście wskutek burzy koło Sepiady i płynąc z jednym pozostałym ku Artemisjon — dostał się do niewoli. Tych Hellenowie przesłuchali w sprawach, jakich dowiedzieć się chcieli o wojsku Kserksesa, a potem związanych odesłali na Przesmyk Koryncki".

Ósma księga Dziejów Herodota również wspomina o Alabandzie, tym razem odnotowując, że Amyntas II, syn perskiego urzędnika Bubaresa i jego macedońskiej żony Gygei, przejął władzę nad miastem od króla Kserksesa I: "Mardonios, po odczytaniu orzeczeń wyroczni, wyprawił w poselstwie do Aten Macedończyka Aleksandra, syna Amyntasa, już to dlatego, że Persowie byli z nim spokrewnieni (bo siostrę Aleksandra, Gygaję, córkę Amyntasa, miał za żonę Pers Bubares; z niej urodził mu się azjatycki Amyntas, który nosił imię dziadka ze strony matki, a któremu król dał w zarząd Alabandę, wielkie miasto we Frygii), już to ponieważ dowiedział się, że Aleksander jest proksenosem i dobroczyńcą Ateńczyków". Therefore, it is possible that Amyntas II actually replaced Aridolis as the tyrant of Alabanda.

Jedyny problem z zapiskami Herodota dotyczącymi Alabandy polega na tym, że za pierwszym razem wspomniał, że Alabanda znajduje się w Karii, a za drugim – we Frygii. Jednak historycy generalnie zgadzają się, że miał na myśli to samo miasto.

We wczesnych latach rzędów Seleucydów Alabanda była częścią Związku Chrysaorskiego, luźnego związku miast Karii, w tym między innymi Alindy, Kaunos, Mylasy i Stratonikei. Związek miał przede wszystkim koordynować wspólny handel, a także zadania obronne. Związek mógł być również powiązany więzami etnicznymi. Miał własne zgromadzenie i instytucje finansowe, a stolicą Związku było Chrysaorium, prawdopodobnie położone między Euromos i Stratonikeą, gdzie spotykało się zgromadzenie. Jednak Pauzaniasz identyfikuje Chrysaorium z samą Stratonikeą.

Przez pewien czas Alabanda była przemianowana na Antiochię Chrysaorów na cześć Antiocha III, który zapewnił miastu pokój. W 201 roku p.n.e. miasto zostało zdobyte przez Filipa V Macedońskiego. Po tym, jak Seleucydzi zostali pokonani przez Rzymian pod wodzą Lucjusza Korneliusza Scypiona Azjatyckiego w bitwie pod Magnezją w 190 roku p.n.e., Alabanda odzyskała swoją starą nazwę. Rzymianie zajęli miasto wkrótce potem. W ten sposób zakończyło się panowanie Seleucydów w regionie i wraz z innymi miastami Karii, Alabanda znalazła się pod nominalnym panowaniem Rodos, a później - Rzymu.

Rzymski buntownik Kwintus Labienus zdobył Alabandę w 40 roku p.n.e. na czele oddziałów partyjskich. Po tym, jak mieszkańcy wymordowali jego garnizon, Partowie skonfiskowali wszystkie skarby i ruchome bogactwa w mieście.

W czasach Cesarstwa Rzymskiego Alabanda była, według Pliniusza Starszego, siedzibą conventusu, co oznacza, że stała się stolicą części prowincji. Strabon natomiast odnotował wysoki standard życia i dekadencję mieszkańców miasta. Wspomniał również, że wiele dziewcząt mieszkających w Alabandzie grało na harfie. Miasto biło własne monety do około połowy III wieku n.e.

W czasach bizantyjskich miasto stało się biskupstwem, którego biskupów można prześledzić na podstawie źródeł z lat 451-879. Na przykład Teodoret uczestniczył w Soborze Chalcedońskim w 451 roku, Konstantyn był na Soborze Trullańskim w 692 roku, inny Konstantyn wziął udział w Drugim Soborze Nicejskim w 787 roku, a Jan był na Soborze Focjańskim w Konstantynopolu w 879 roku. Nawet dzisiaj Alabanda jest wymieniana przez Kościół katolicki jako biskupstwo tytularne.

Wśród znanych osób z Alabandy należy wymienić Apolloniusza z Alabandy, znanego również jako Apolloniusz Zniewieściały, sofistycznego retora, który tworzył około 120 roku p.n.e. Jego najsłynniejszymi uczniami byli Marek Antoniusz, dziadek słynnego kochanka Kleopatry Marka Antoniusza, i Quintus Mucius Scaevola, augur rzymski. Innym znanym retorem z Alabandy był Apolloniusz Molon, który osiedlił się na Rodos i otworzył tam szkołę retoryki. Ta instytucja przyciągnęła tak sławnych uczniów, jak Marek Tulliusz Cyceron i Gajusz Juliusz Cezar.

Cytaty z "Dziejów" Herodota podajemy w przekładzie Seweryna Hammera, wydanie z 1959 roku.

Prace archeologiczne

Stanowisko archeologiczne Alabanda zostało zbadane przez Halila Edhema Eldema, znanego również jako Halil Edhem Bey, który był osmańskim politykiem, archeologiem i pisarzem. Opublikował swoje odkrycia w 1905 roku jako „Fouilles d'Alabanda, en Carie”.

Zwiedzanie

Miasto położone jest w dolinie między dwoma wzniesieniami, które Strabon przyrównał do siodła jucznego. Starożytne mury miejskie obejmowały obszar około pięciu kilometrów kwadratowych na równinie, gdzie nadal można zobaczyć część obwarowań i wież obronnych. Mury, zbudowane w okresie hellenistycznym, zostały wzniesione z kamienia ciosanego wysokiej jakości.

W północnej części stanowiska znajduje się imponujący budynek buleuterionu, czyli sali rady, również z czasów hellenistycznych. Jest to prostokątna konstrukcja o wymiarach około 26 na 36 metrów. Do buleuterionu prowadziło sześć wejść - cztery z nich znajdowały się po jego południowej stronie, a dwa po wschodniej i zachodniej stronie. Dekoracje w formie pilastrów można zobaczyć w górnej części północnej ściany zewnętrznej, a przypominają one podobne zdobienia w buleuterionie w Termessos.

Tuż na południe od buleuterionu znajduje się duży prostokątny plac o długości 114 metrów i szerokości 72 metrów. Ze względu na bliskość buleuterionu został zidentyfikowany jako agora Alabandy.

Idąc na południe od agory, mija się ruiny łaźni z okresu rzymskiego i dociera się do pozostałości świątyni Apolla. Ta duża świątynia porządku jońskiego typu pseudodipteros pochodzi z drugiej połowy II wieku p.n.e. i ma wymiary 35 na 22 metry. Jej projekt odpowiada opisowi pozostawionemu przez rzymskiego architekta Witruwiusza, który zapisał, że w Alabandzie znajdowała się pseudodipteralna świątynia Apolla, zaprojektowana przez greckiego architekta Menethesa. Znaleziona na miejscu inskrypcja potwierdziła, że świątynia była poświęcona Apollonowi Isotemusowi (co oznacza „równy w czci”). Na miejscu odnaleziono części fryzu przedstawiającego Amazonomachię, ozdobionego wzdłuż górnej krawędzi jońskim motywem w kształcie jajka, czyli ovolo.

Dalej na południe można dotrzeć do imponujących pozostałości teatru. Teatr został zbudowany w czasach hellenistycznych, ale później został przebudowany w okresie rzymskim.

Na zachód od teatru znajdują się pozostałości drugiej świątyni znalezionej w Alabandzie. Ten dorycki peripteros, otoczony 6 kolumnami po krótszych bokach i 11 kolumnami po dłuższych bokach, został wzniesiony na sztucznym tarasie na zboczu wzgórza. Tradycyjnie nazywano go Świątynią Artemidy-Hekate, ponieważ Halil Edhem Bey w 1905 roku znalazł figurkę Artemidy-Hekate. Jednak obecnie jest często utożsamiana ze Świątynią Zeusa Chrysaoreusa.

Poza murami miasta Alabanda znajduje się wiele grobowców położonych na terenie rozległej nekropolii, a niektóre z sarkofagów noszą inskrypcje wskazujące zawody osób w nich pochowanych.

Wskazówki dla zwiedzających

Wstęp na teren Alabandy jest bezpłatny. Niestety nie ma parkingu ani toalet, a także tablic informacyjnych. Ponadto teren wydaje się bardzo zaniedbany i porośnięty dziką roślinnością, co utrudnia dotarcie do niektórych jego części.