Biblioteka Celsusa to prawdopodobnie najbardziej charakterystyczny budynek powszechnie kojarzony z Efezem, fotografowany tysiące razy dziennie. Jednak temu imponującemu pomnikowi wzniesionemu, aby uczcić, a zarazem pochować wybitnego polityka, warto przyjrzeć się znacznie bliżej, niż tylko robiąc sobie kolejne selfie przed pospiesznym przejściem dalej.

Biblioteka wzięła swoją nazwę od Tyberiusza Juliusza Celsusa Polemaenusa. Był on rzymskim namiestnikiem Azji Mniejszej na początku II wieku n.e. Co ważniejsze, był jednym z pierwszych ludzi pochodzenia greckiego, którzy zostali senatorami rzymskimi i piastowali wysokie urzędy we wschodnich prowincjach Cesarstwa. Powszechnie przyjmuje się, że Celsus urodził się w Sardes i wywodził się z długiej linii miejscowej szlachty i kapłanów. Był także spokrewniony z innymi wpływowymi senatorami wschodnimi, m.in. z C. Juliusem Antiochem Epifanesem Philopappusem, wnukiem Antiocha IV, ostatniego króla Królestwa Kommageny.

Miejsce pochówku Celsusa

Celsus miał długą karierę publiczną, która zakończyła się około 106-107 roku n.e. stanowiskiem prokonsula prowincji azjatyckiej. Kiedy skończyła się jego kadencja na tym urzędzie, najprawdopodobniej pozostał w Efezie i tam zmarł w wieku około siedemdziesięciu lat, przed rokiem 114 n.e. Został pochowany w sarkofagu ozdobionym girlandami pod biblioteką noszącą jego imię. Komora grobowa znajdująca się pod budynkiem pełniła także funkcję heroonu, czyli kapliczki ku czci bohatera. Czyniło to budowlę czymś naprawdę wyjątkowym w świecie klasycznym, w którym na ogół unikano pochówków na terenie miast.

Sarkofag Celsusa znajdujący się w bibliotece noszącej jego imię to tylko jeden z kilku przykładów wewnątrzmiejskich pochówków w Efezie. Podobnie jak inne starożytne miasta greckie i rzymskie, Efez był otoczony rozległymi nekropoliami, a umieszczanie cmentarzy poza murami miało długą tradycję. Można to łatwo wytłumaczyć, biorąc pod uwagę sanitarne środki ostrożności i strach przed zmarłymi. Zakaz pochówku na terenie osady jest jednym z najstarszych praw rzymskich, odnotowanym już na Dwunastu Tablicach, które stanowiły podstawę prawa rzymskiego.

Pomimo dawnej tradycji rzymskiej, przywilej chowania w przestrzeni miasta wybitnych obywateli i bohaterów miał miejsce w Efezie już w późnym okresie hellenistycznym. Oprócz Biblioteki Celsusa do budynków będących miejscami pochówku, które pełniły również rolę pomników honorowych w Efezie, należą Heroon Androklosa, Oktagon, Pomnik Memmiusa i Pomnik Pollio, wszystkie usytuowane wzdłuż ulicy Kuretów. Formalnie jednak zakaz ten zniesiono dopiero w IX w. n.e., kiedy na przyjął się chrześcijański zwyczaj pochówków obok kościołów stojących w obrębie miast.

Tylko wyjątkowo zasłużeni obywatele mogli być pochowani w budynkach użyteczności publicznej i tak właśnie było w przypadku Juliusza Celsusa Polemaenusa. Jego szkielet nadal spoczywa w ołowianej trumnie wewnątrz sarkofagu, pod dużą niszą sklepionej podbudowy biblioteki. Sarkofag ten został wyrzeźbiony z jednego bloku marmuru i ozdobiony girlandami niesionymi przez Erosa i Nike. Ponieważ sarkofag ma około 2,7 metra długości, do krypty musiał zostać wniesiony jeszcze przed wzniesieniem nad nim biblioteki, gdyż prowadzące tam przejście jest zbyt wąskie.

Charakter przysług Celsusa dla Efezu, które zapewniły mu przywilej pochówku śródmiejskiego, jest niejasny. Być może Celsus, pełniąc funkcję prokonsula, faworyzował Efez nad innymi miastami prowincji azjatyckiej. Całkiem możliwe, że obiecał ozdobić miasto biblioteką i podarował na ten cel swoje książki. Volker Michael Strocka przedstawia kuszącą teorię, jakoby Celsus dał się przekonać do przekazania swoich ksiąg miastu Efez za namową wielkiego historyka Tacyta, który sprawował funkcję prokonsula Azji w roku 112 lub 113 n.e. Tym samym jego pobyt w Efezie zbiegł się z czasem śmierci Celsusa.

Budynek biblioteki i jej zasoby

Sama Biblioteka Celsusa również była niezwykłym budynkiem, ponieważ była jedną z pierwszych bibliotek publicznych w klasycznym świecie starożytnym finansowaną ze środków prywatnych i jednym z najwcześniejszych tego typu budynków poświęconych osobie niepochodzącej z rodziny królewskiej. Do czasu jej wzniesienia większość innych starożytnych budynków, które zostały zidentyfikowane jako biblioteki publiczne, została zbudowana przez królów lub cesarzy.

Jej budowę rozpoczęto w 110 roku n.e., gdyż budowla miała pełnić funkcję swego rodzaju mauzoleum podarowanego przez syna Celsusa, Tytusa Juliusza Aquilę Polemaenusa. Pozostawił on także zapis w wysokości 25 000 denarów, z czego 8% miało zostać przeznaczone na zakup ksiąg, koronację posągów i uroczystości związane z kultem zmarłych. Jego potomkowie zakończyli budowę biblioteki w 135 roku n.e. Inskrypcje na budynku informują nas także o karierze Celsusa i opisują coroczne festiwale organizowane na jego cześć.

Choć to Rzymianie wynaleźli księgi w oprawie, jakie dzisiaj znamy, większość dzieł zgromadzonych w Bibliotece Celsusa miała formę zwojów. Pisano je na pergaminie lub papirusie, a czytelnicy rozwijali i ponownie zwijali fragment, który chcieli przeczytać. Wielotomowe zwoje przechowywano w skórzanych wiaderkach z oznakowanym wrzecionem wskazującym tytuł. W Bibliotece Celsusa widoczne są dwa rzędy nisz, znajdujących się po wewnętrznych stronach ścian budowli. Wiadomo, że pierwotnie był też nad nimi trzeci rząd. Rękopisy przechowywano na półkach umieszczonych w tych niszach.

Często słyszy się, że biblioteka szczyciła się ogromnym zbiorem liczącym aż 12 000 zwojów, co czyniło ją trzecią najbogatszą biblioteką w starożytności po Aleksandrii i Pergamonie. Liczba ta wynika jednak jedynie z teoretycznych obliczeń potencjalnej przestrzeni na księgi i nie istnieją żadne źródła literackie, które by potwierdzały, że biblioteka była całkowicie zapełniona księgami.

Dostęp do zwojów umieszczonych na wyższych kondygnacjach zapewniała dwukondygnacyjna galeria biegnąca wzdłuż trzech boków biblioteki. W największej, środkowej niszy, ozdobionej wielkim łukiem, znajdował się niegdyś zapewne posąg Celsusa lub też bogini Ateny, jak miało to miejsce w przypadku biblioteki w Pergamonie.

Dwukondygnacyjną konstrukcję biblioteki wsparto czterema parami kolumn, pomiędzy którymi znajdowały się trzy wejścia do budynku. Kolumny dolnego poziomu są w porządku korynckim, natomiast te na górnym poziomie mają kompozytowe kapitele. Na poziomie drugiego piętra umieszczono trzy okna, doświetlające czytelnię i wykorzystujące najlepsze światło padające ze wschodu. Jednocześnie taka orientacja chroniła zawartość biblioteki przed wilgotnymi wiatrami morskimi z zachodu, gdyż w zachodniej tylnej ścianie nie było otworów.

Budynek wzniesiono z najlepszych dostępnych materiałów. Trzony kolumn, wszystkie wykonane z pojedynczych bloków, zostały wyrzeźbione z marmuru w kolorze miodu z Synnady, starożytnego miasta w regionie Frygii Salutaris. Inne elementy architektoniczne zostały wykonane z lokalnego marmuru efeskiego. Do biblioteki prowadzi dziewięć stopni, a budynek wznosi się na wysokość 17 metrów i ma szerokość 21 metrów.

Posągi Czterech Cnót

Posągi zdobiące fasadę Biblioteki Celsusa przedstawiają Cztery Cnoty lub, inaczej mówiąc, helleńskie wartości kulturowe Celsusa. Są to: Sophia, Arete, Episteme i Ennoia. Pierwotnie wszystkie te posągi były wykonane z brązu, na co wskazują ślady na cokołach. Najprawdopodobniej jednak uległy one przetopieniu po pożarze biblioteki w III wieku. Jakiś czas później zastąpiono je marmurowymi posągami kobiet, najwyraźniej pozyskanymi z niektórych zrujnowanych budynków w Efezie. Niestety posągi, które można dziś oglądać w Efezie, są jedynie współczesnymi kopiami, ponieważ oryginały znajdują się w Muzeum Efeskim w Wiedniu.

Wszystkie te posągi, wykonane z marmuru, znaleziono w gruzach przed Biblioteką Celsusa. Tylko dwie z nich, reprezentujące Sophię i Arete, zachowały głowy. Posąg Sophii (uosobienia mądrości) jest rzymską kopią z 1. połowy II wieku n.e., wykonaną na wzór wcześniejszego modelu hellenistycznego. Ten odziany w szatę posąg greckiej bogini jest typu znanego jako hellenistyczna Hera Campana. Umieszczając ją w niszy biblioteki, zmieniono jej identyfikację, dodając na cokole napis, a greckie słowa identyfikują ją jako uosobienie Mądrości Celsusa, patrona biblioteki.

Hellenistyczny posąg kobiety z I wieku p.n.e. został przekształcony w personifikację Arete (kompetencji i odwagi). Cnota ta była jedną z najbardziej cenionych cech charakteru obywatela rzymskiego. Kobieta ubrana jest w delikatną szatę i wężową bransoletkę, typową dla pomnika honorowego. Jej głowę, pochodzącą z II wieku n.e., wykonano osobno i następnie przymocowano do korpusu.

Posąg, którego użyto do przedstawienia Episteme (wiedzy i zrozumienia), to rzymski posąg portretowy z II wieku n.e. Posiada pomysłowo udrapowaną szatę, pierwotnie zakładaną przez głowę.

Czwarty posąg, przedstawiający Ennoię (myśl i natchnienie), jest rzymską kopią, wykonaną w II wieku n.e., według wzorców hellenistycznych. Tors tego kobiecego posągu jest typu popularnego dla przedstawień bogini Ceres. Można nawet zrekonstruować atrybut w jej uniesionej prawej ręce: kiedyś trzymała kłos zboża lub pochodnię. Posąg został ponownie przeznaczony jako personifikacja Natchnienia, ale jest w nim element zaskoczenia, oparty na inskrypcji umieszczonej na cokole.

Po pierwsze, napis na cokole jako jedyny z czterech posągów nie jest ryty, lecz malowany. Co więcej, pozostałe trzy napisy wyraźnie nawiązują do Celsusa, a w drugim wierszu do nazwy tych cnót dodano słowo KELSOU (Celsusa). O dziwo, posąg Natchnienia miał reprezentować cnotę nieznanego skądinąd Filipusa (FILIPPOU). Uczeni spekulują, że pomnik ten miał uhonorować osobę odpowiedzialną za przekazanie darowizny na renowację fasady biblioteki i która została natchniona, aby się tego podjąć.

W bibliotece odkryto także dwa inne posągi. Pierwszy z nich, przedstawiający brodatego mężczyznę w stroju wojskowym, prawdopodobnie należy do samego Celsusa. Drugi ukazuje Melpomenę, Muzę Tragedii. Jednak ich pierwotne umiejscowienie jest niepewne.

Sztuczki architektoniczne

Wspaniale zdobiona fasada biblioteki kontrastuje ze skromnymi wymiarami głównego, a zarazem jedynego pomieszczenia w budynku, mierzącego 14,5 na 9,5 metra. Pośrodku tylnej ściany znajduje się tylko absyda. Często mówi się, że budynek celowo otoczono dodatkowym murem, zapewniającym odpowiednią ochronę cennych zwojów przed wilgocią. Uczony odpowiedzialny za odbudowę budowli, Volker Michael Strocka, twierdzi jednak, że ta teoria nie jest prawdziwa. Drugi rząd ścian nie należał do biblioteki, lecz po prostu do sąsiednich budynków.

Przypadek Biblioteki Celsusa daje także możliwość ukazania pomysłowości starożytnych architektów, których ograniczała dostępna przestrzeń. Ponieważ biblioteka stanowiła nowy dodatek do już istniejących budynków, na przykład domu perystylowego z epoki hellenistycznej na południu, należało ją wcisnąć w mocno ograniczony obszar. Ponieważ sponsor oczekiwał pewnej okazałości, projektanci musieli zastosować kilka sztuczek wizualnych, które wykorzystywały złudzenia związane z perspektywą. Na przykład kolumny zostały zaprojektowane w taki sposób, że front biblioteki wydawał się szerszy niż w rzeczywistości. Podium podtrzymujące kolumny jest wyższe w środku i ma niższe boki. Kapitele kolumn zostały zmniejszone tak, że zmieniono ich zwyczajowe proporcje w stosunku do trzonów kolumny. Co więcej, zmniejszono liczbę par kolumn, przez co budynek wydaje się wyższy, niż jest w rzeczywistości.

Transformacje budowli

Wnętrze biblioteki wraz ze wszystkimi księgami uległo zniszczeniu w wyniku pożaru, który pozostawił fasadę nieuszkodzoną. Nie wiadomo, co dokładnie się wydarzyło, ale około 400 roku n.e. biblioteka już nie funkcjonowała. Całkiem możliwe, że funkcję biblioteki przestała pełnić znacznie wcześniej, wraz z trzęsieniem ziemi w roku 262 n.e. lub wraz z najazdem Gotów na miasto około roku 268 n.e., gdyż brak jest wzmianek o późniejszej jej odbudowie.

Niektóre części budynku nadal były jednak użytkowane. Najpierw wnętrze stało się podwórzem posesji mieszkalnej. Następnie teren przed nim zamieniono na basen, w którego wodzie odbijała się piękna fasada, a cała konstrukcja pełniła funkcję czysto dekoracyjną. Fasada została pomalowana na biało i ozdobiona marmurowymi posągami, losowo przyniesionymi z innych miejsc w mieście, jak było już to wcześniej wspomniane. Trzy wejścia zostały zamurowane, a główna sala zasypana gruzem.

Odpowiedzialnym za tę przemianę był prokonsul Stefanus, jak wynika z inskrypcji rozpoczynającej i kończącej się krzyżami. Sugerowano, że był to ten sam Stephanus, którego przedstawiono na marmurowym posągu znajdującym się obecnie w Muzeum Efeskim w Selçuku. Daty jednak nie potwierdzają tego powiązania, gdyż posąg pochodzi z VI wieku, a zatem jest znacznie młodszy od basenu. Zresztą Stephanus było wówczas imieniem powszechnym, a inskrypcja być może odnosiła się raczej do architekta niż do sponsora projektu.

Fontanna i jej fasada zostały ostatecznie zniszczone przez trzęsienie ziemi w X lub XI wieku n.e. Cudownym faktem jest to, że zachowały się prawie wszystkie fragmenty, co umożliwiło rekonstrukcję budowli w XX wieku. Oznacza to, że ten obszar Efezu pozostał po trzęsieniu ziemi niezamieszkany, a fragmenty architektury nie zostały ponownie wykorzystane ani spalone na wapno.

Odkrycie i rekonstrukcja biblioteki

Fragmenty Biblioteki Celsusa po raz pierwszy odkrył w 1903 roku austriacki archeolog Rudolf Heberdey. Wykopaliska kontynuowano w 1904 r., ale następnie zostały wstrzymane na ponad sześćdziesiąt lat. Kamienne bloki budowli składowano na pobliskiej Agorze Handlowej. Już w 1908 roku architekt Wilhelm Wilberg przedstawił propozycję odbudowy biblioteki, opierając się na dokładnych pomiarach tych fragmentów.

Fasada biblioteki została zrekonstruowana w latach 70. XX wieku przez austriacką fundację archeologiczną na podstawie ponad 750 fragmentów znalezionych podczas wykopalisk. Archeolodzy z radością odkryli, że w rozrzuconych na ziemi fragmentach zachowało się około 80% oryginalnej fasady. W latach 1973–1978 biblioteka została odbudowana, przy początkowym finansowaniu firmy budowlanej Hochtief Essen, ale głównie przez osobę prywatną, Antona Kallingera-Prskawetza. Ufundował on także odbudowę Bramy Mazeusa i Mitrydatesa. Jego imię upamiętnia obecnie ulica w centrum miasta Selçuku.

Rekonstrukcją kierował niemiecki archeolog Volker Michael Strocka. Ponieważ wiele elementów architektonicznych biblioteki przeniesiono do muzeów w Wiedniu i Stambule, konieczne było ich zastąpienie kopiami. Od czasu rekonstrukcji Biblioteka Celsusa jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków starożytnych, nie tylko w Efezie, ale w całej Azji Mniejszej. Trudno więc uwierzyć, że przez kilkaset lat był niemal całkowicie zburzony i ukryty pod gruzami Efezu.

W miejscu monumentalnego basenu przed Biblioteką Celsusa archeolodzy odkryli gigantyczne płaskorzeźby przedstawiające zwycięstwo militarne, najprawdopodobniej Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa nad Partami. Dlatego pomnik jest najbardziej znany jako Pomnik Partyjski. Płaskorzeźby tej monumentalnej budowli odnaleziono przed biblioteką, zaaranżowane wokół niecki fontanny, przed zewnętrznymi schodami dawnej biblioteki. Zachowane tablice i płaskorzeźby pomnika odkryli austriaccy archeolodzy w ciągu pierwszej dekady wykopalisk w Efezie. Z tego powodu prawie wszystkie fragmenty Pomnika Partyjskiego znajdują się obecnie w Muzeum Efeskim w Wiedniu. Później dodano do nich gipsowe odlewy płaskorzeźb odkrytych w latach 60. i 70. XX wieku. Oryginały tych kilku płaskorzeźb znajdują się w Muzeum Efeskim w Selçuku.