Pytanie o to, czy siostra Kleopatry, Arsinoe IV, została pochowana w Efezie, od dawna fascynuje zarówno historyków, jak i archeologów. Historia zaczyna się w 1904 roku, kiedy archeolodzy odkryli tajemniczy monument znany jako Oktagon. Początkowo uważano go za pomnik zwycięstwa upamiętniający jakieś zapomniane wydarzenie. Jednak w 1929 roku dalsze wykopaliska przyniosły zaskakujący rezultat: u podstawy budowli odnaleziono komorę grobową. Wewnątrz spoczywał sarkofag ze szkieletem młodej osoby, która zmarła w wieku kilkunastu lat. Niestety, czaszka — kluczowa dla identyfikacji — została później zagubiona podczas II wojny światowej.
W starożytności pochówki wewnątrz murów miasta były wyjątkowym zaszczytem, zarezerwowanym jedynie dla najwybitniejszych postaci — bohaterów, dobroczyńców lub sławnych polityków. Odkrycie, że taki przywilej otrzymała osoba tak młoda, tylko pogłębiło zagadkę. Brak inskrypcji lub jakichkolwiek napisów uniemożliwiał identyfikację zmarłego, a Oktagon pozostał zagadkowym, milczącym pomnikiem bez imienia.
Spekulacje na temat tożsamości pochowanej osoby odżyły w latach 80. XX wieku, kiedy Hilke Thür z Austriackiej Akademii Nauk wysunęła sensacyjną teorię: grobowiec mógł należeć do Arsinoe IV, tragicznie zmarłej siostry Kleopatry VII. Teza ta pobudzała wyobraźnię, bo życie Arsinoe — a zwłaszcza jej śmierć — było przesiąknięte dramatem i polityczną intrygą.
Po śmierci ich ojca, Ptolemeusza XII, w 51 r. p.n.e., testament ogłaszał, że dwoje jego najstarszych dzieci, Kleopatra VII i Ptolemeusz XIII, powinno rządzić Egiptem wspólnie. Zgoda jednak nie trwała długo. Ptolemeusz XIII pragnął władzy wyłącznej i zmusił Kleopatrę do ucieczki. Polityczny chaos, który nastąpił, przyciągnął Juliusza Cezara, którego interwencja przywróciła Kleopatrę na tron. Tymczasem ich młodsza siostra Arsinoe obrała ryzykowną drogę — ogłosiła się królową jako Arsinoe IV, przejęła dowództwo nad egipską armią i wystąpiła przeciwko zarówno Cezarowi, jak i Kleopatrze.
Jej bunt zakończył się klęską. Arsinoe została pojmana przez Rzymian i poprowadzona w triumfalnym pochodzie Cezara — upokorzenie niezwykle rzadkie dla księżniczki z dynastii Ptolemeuszów. Jednak Cezar, wykazując się zaskakującą łaską, oszczędził jej życie i pozwolił schronić się w świątyni Artemidy w Efezie. Tam żyła przez kilka lat pod opieką jednego z najświętszych miejsc starożytnego świata, lecz w nieustannym strachu. Wiedziała, że wpływy jej siostry sięgają daleko, a miłosierdzie nie było mocną stroną Kleopatry. Obawy okazały się słuszne. W 41 r. p.n.e., na polecenie Kleopatry, Marek Antoniusz kazał ją zgładzić. Arsinoe została zabita na schodach samego Artemizjonu — czyn ten wstrząsnął starożytnym światem jako świętokradztwo.
Teoria Thür wydawała się spójna z historią i architekturą. Ośmiokątny plan budowli przypominał drugi poziom Latarni Aleksandryjskiej, a dach w kształcie piramidy przywoływał monumentalne formy Egiptu. Datowanie obiektu na okres między 50 a 20 r. p.n.e. doskonale mieściło się w czasie śmierci Arsinoe. Nawet datowanie radiowęglowe szczątków dopuszczało taką możliwość, choć zakres — od 200 do 20 r. p.n.e. — był zbyt szeroki, aby dać pewność.
Naukowe próby potwierdzenia tej teorii nie przyniosły rozstrzygnięcia. Po utracie czaszki badacze sięgnęli po dawne metody — rekonstrukcję twarzy na podstawie zdjęć i pomiarów z lat 20. XX wieku. Otrzymany wizerunek miał rzekomo łączyć cechy afrykańskie, egipskie i greckie, co miało odpowiadać mieszanym korzeniom Arsinoe. Jednak takie wnioski opierały się na zdyskredytowanej dziś pseudonauce — określaniu pochodzenia na podstawie kształtu czaszki.
Wybitna klasycystka Mary Beard podsumowała później, dlaczego identyfikacja ta nie mogła się utrzymać. Nie znaleziono żadnego napisu z imieniem Arsinoe. Wiek szkieletu nie pasował — Arsinoe w chwili śmierci miała prawdopodobnie ponad dwadzieścia lat, a nie kilkanaście. Co więcej, późniejsi badacze sugerowali, że Oktagon mógł powstać dopiero za panowania cesarza Augusta (27 p.n.e.–14 n.e.), a więc już po śmierci Arsinoe.
Mimo to historia wciąż pobudzała wyobraźnię, a teoria przetrwała przez dziesięciolecia. Nawet oficjalna tabliczka przy zabytku w Efezie ostrożnie głosiła, że "grób prawdopodobnie należał do Arsinoe IV, najmłodszej siostry Kleopatry, zamordowanej w Efezie". Gdyby była to prawda, mielibyśmy do czynienia z jedynym znanym pochówkiem członka dynastii Ptolemeuszów — rodu, który rządził Egiptem niemal przez trzy stulecia.
Tajemnica wydawała się nierozwiązywalna aż do 2022 roku, gdy archeolodzy z Uniwersytetu w Grazu odnaleźli czaszkę w Wiedniu. Udało się ją zidentyfikować dzięki dawnym notatkom i fotografiom. Następnie, w 2024 roku, zespół badawczy z Uniwersytetu Wiedeńskiego pod kierunkiem Gerharda W. Webera ponownie przebadał dowody przy użyciu nowoczesnych metod. Przeprowadzono analizy genetyczne, morfologiczne i radiowęglowe zachowanych kości — czaszki, kości udowej i żebra. Wyniki okazały się rozstrzygające. Dane genetyczne potwierdziły, że wszystkie kości należały do jednej osoby, a datowanie radiowęglowe określiło czas śmierci między 205 a 36 r. p.n.e. — zgodny z epoką Arsinoe, lecz nie jednoznaczny. Najważniejsze jednak było odkrycie obecności chromosomu Y. Osoba pochowana w Oktagonie nie była kobietą, lecz chłopcem w wieku od jedenastu do czternastu lat.
Dalsze badania czaszki ujawniły poważne wady rozwojowe charakterystyczne dla zespołu Treachera Collinsa — rzadkiej choroby genetycznej wpływającej na kształt kości twarzy. Górna szczęka chłopca nie rozwinęła się prawidłowo, a żuchwa była niezwykle mała i zniekształcona. Markery genetyczne wskazywały pochodzenie z Półwyspu Apenińskiego lub Sardynii — miejsce odległych od Egiptu.
Odkrycie to ostatecznie rozwiązało zagadkę. Oktagon w Efezie nie był grobem Arsinoe IV, tragicznej siostry Kleopatry, lecz miejscem spoczynku nieznanego chłopca z epoki rzymskiej, którego krótkie i trudne życie zakończyło się wiele wieków temu. A jednak legenda trwa — urzekająca mieszanka historii i wyobraźni, w której mit wciąż rozbrzmiewa w kamieniach Efezu.
