Pierwsza Brama Wojskowa, po turecku znana jako İlk Askeri Kapı, jest najbardziej na południe wysuniętą bramą Murów Teodozjańskich Konstantynopola, znajdującą się w miejscu, gdzie łączyły się one z Murami Morskimi biegnącymi wzdłuż Morza Marmara. Brama położona jest tuż pprzy Wieży nr 1 Murów Teodozjańskich, nieco na północ od niej. Obszar ten nosi nazwę Yedikule, a w jego sąsiedztwie można zobaczyć wiele zabytków z różnych epok historycznych.

Nazwy i charakterystyka bramy

Pierwsza Brama Wojskowa została odrestaurowana w latach 1991–1994. Ma zaledwie 2,3 metra szerokości i 4,4 metra wysokości. W rzeczywistości jest to niewielka furtka i właśnie z tego powodu w klasyfikacji opracowanej przez Philipa Antona Dethiera w 1873 roku zaliczono ją do tzw. Bram Wojskowych. Zgodnie z tym podejściem, brama miała umożliwiać szybkie wejście wojsk do miasta, podczas gdy cywile nie mieli prawa z niej korzystać.

Brama, podobnie jak inne w obrębie Murów Teodozjańskich, znana jest pod kilkoma nazwami. Jedna z najbardziej charakterystycznych to Brama Chrystusa, ponieważ na wewnętrznej stronie jej łuku widnieje wieniec z chrystogramem Chi-Rhō. Chrystogramy to zestawienia liter stanowiące skrót imienia Jezusa Chrystusa, tradycyjnie używane jako symbol religijny w Kościele chrześcijańskim.

Inna intrygująca nazwa to Tabak Kapı, czyli po turecku Brama Garbarni — nawiązanie do niegdyś tętniącego życiem handlu skórą w tej okolicy. Po zdobyciu Konstantynopola przez Mehmeda II, garbarze zostali osiedleni w rejonie Yedikule i Kazlıçeşme, tworząc prężne centrum produkcji skór. Pod koniec XV wieku działało tu około 360 garbarni, a do roku 1638 przemysł ten rozrósł się imponująco — wytwarzaniem i handlem skórami zajmowało się około 5300 warsztatów i 15 000 pracowników.

Słynny siedemnastowieczny podróżnik Evliya Çelebi, opisując rzemieślników Stambułu, wspominał o 300 sklepach garbarskich w Yedikule, dając obraz tętniącego życiem centrum handlowego. Nawet w 1726 roku garbarze odgrywali istotną rolę w lokalnym samorządzie — złożyli petycję do kadiego o usunięcie starszego swojego cechu, imama Musy, za łamanie ustalonych cen i wzniecanie niepokojów. W tym samym piśmie zaproponowali, by zastąpił go Hacı Abdullah, co pokazuje, że garbarze byli nie tylko rzemieślnikami, lecz również aktywnymi uczestnikami życia społecznego swojej dzielnicy.

Pierwsza Wieża Murów Teodozjańskich

Brama znajduje się u stóp Wieży nr 1 — pierwszej z 96 wież Murów Lądowych Teodozjusza. Wzniesiona pierwotnie jako integralna część Murów Teodozjańskich Konstantynopola w latach 404–413, ta sześciokątna wieża zachowała się do poziomu platformy. Zrekonstruowano ją w tym samym okresie co Pierwszą Bramę Militarną, między 1991 a 1994 rokiem. Ma trzy kondygnacje i została zbudowana z naprzemiennych warstw kamienia i czerwonej cegły.

Na fasadzie wieży, blisko jej szczytu, znajduje się grecki napis pochodzący z XI wieku, przypisany cesarzom wschodniorzymskim Bazylowi II i Konstantynowi VIII. Głosi on: „Wieża Bazylego i Konstantyna, wiernych w Chrystusie cesarzy, pobożnych królów Rzymian”.

Konstantyn VIII nosił tytuł cesarza bizantyjskiego od 962 roku aż do śmierci, jednak jego droga do władzy była daleka od prostoty. Jako młodszy syn cesarza Romana II Porfirogenety i cesarzowej Teofano, przez większość życia był jedynie współwładcą z tytułu — dzielił tron kolejno z ojcem, ojczymem Nikeforem II Fokasem, wujem Janem I Tzimiskesem oraz potężnym bratem Bazylim II. Gdy Bazyli — legendarny „Bułgarobójca” — zmarł bezdzietnie w 1025 roku, sześćdziesięciopięcioletni wdowiec Konstantyn został wreszcie jedynym władcą imperium.

Choć formalnie zajmował tron przez zdumiewające 66 lat — co czyni go najdłużej panującym cesarzem rzymskim w historii — większość tego czasu spędził, ciesząc się przywilejami władzy, zamiast aktywnie rządzić państwem. Nawet jako jedyny cesarz niewiele interesowały go sprawy państwowe, gdyż wybierał raczej wygodę i rozrywki niż reformy czy kampanie wojenne. Jego samodzielne panowanie trwało mniej niż trzy lata, zamykając ostatni rozdział życia, które bardziej upłynęło pod znakiem dostatku niż czynu.

Kolejną ciekawostką związaną z Wieżą nr 1 jest grecki napis wyryty nad jednym z jej okien. Nie jest to zwykła inskrypcja, lecz grecki tetragram — ciąg czterech liter o potężnym znaczeniu. Po rozszyfrowaniu ukazuje on wymowną deklarację: „Jezus Chrystus zwycięża”.

Wieża Marmurowa

Wieża Marmurowa (po turecku Mermer Kule) dumnie wznosi się w miejscu, gdzie potężne Mury Lądowe Teodozjusza spotykają się z Murami Morza Marmara (starożytnej Propontydy), wyznaczając południowo-zachodni kraniec bizantyjskiego Konstantynopola. Była niegdyś najbardziej na zachód wysuniętą wieżą Murów Morskich, a jej imponująca konstrukcja stanowiła nie tylko punkt obronny — była sercem ufortyfikowanego kompleksu z centralnym dziedzińcem i własnymi cysternami.

Pozostałości budowli opowiadają historię potęgi i przemyślanej architektury. Na miejscu dominuje masywna, czteropiętrowa wieża, obok której, nieco na północny wschód, wznosi się bastion. Między nimi rozciąga się mur z blankowanymi chodnikami, wąskimi otworami strzelniczymi i dwukondygnacyjnymi kazamatami, rozmieszczonymi wokół dziedzińca, gdzie kiedyś znajdowały się cysterny zaopatrujące kompleks w wodę. Całość łączyła funkcje fortecy i rezydencji.

Kompleks Wieży Marmurowej to zwarta, lecz mocno ufortyfikowana budowla, zdominowana przez główną wieżę wzniesioną w dużej mierze z marmurowych spoliów. Mur łączy ją z mniejszą wieżą północno-wschodnią, tworząc obronny dziedziniec, wyraźnie odmienny od wczesnobizantyńskich założeń. Kompleks położony jest między najbardziej na południe wysuniętą Wieżą nr 1 Lądowych Murów Teodozjańskich a Wieżą nr 102 Murów Morskich od strony Morza Marmara. Dziś zachowały się jedynie ślady południowego muru, a okolica zmieniła się radykalnie od połowy XX wieku. Większość murów między Wieżą Marmurową a Wieżą nr 1 zburzono w latach 50., by zrobić miejsce pod nowoczesną szosę, a linia brzegowa została przesunięta o około 20 metrów w głąb morza. Pierwotnie wieża była niemal z trzech stron otoczona wodą, co czyniło ją wyjątkowo trudną do zdobycia.

Główna wieża wznosi się na planie o wymiarach około 10 na 10,8 metra i osiąga wysokość około 25 metrów. Zbudowana z wielkich bloków marmurowych do wysokości murów, ma cztery kondygnacje zakończone blankowanym parapetem. W ścianach dziedzińca znajdują się cztery arkadowe otwory — dwa na niższych piętrach, jeden na poziomie blanków i czwarty na najwyższym piętrze. Dolne kondygnacje mają około 4 metry grubości, a w ich niszach znajdują się otwory strzelnicze. Wnętrza ścian wykonano z dużych bloków wapiennych, natomiast łuki i sklepienia - z cegły. Każda kondygnacja przykryta jest ceglanym sklepieniem kopułowym, często zdobionym motywami krzyży.

Na trzech ścianach wieży widać małe okna, nad którymi umieszczono kamienne płyty łukowe na trzecim piętrze i nadproża z kamienia na czwartym. Północno-wschodnia wieża jest mniejsza, mierzy około 6,5 metra średnicy i posiada dwa sklepione piętra. Mury kurtynowe kompleksu mają około 3 metrów grubości i zbudowane są z bloków wapienia, prawdopodobnie pochodzących z wcześniejszych budowli. Powyżej gzymsu górnego mur składa się naprzemiennie z trzech warstw małych bloków wapiennych i trzech warstw cegieł. W obrębie dziedzińca łuki powtarzają rytm jednego bloku kamiennego i trzech cegieł. Dwa poziomy kazamat oddzielają gzymsy, a każda nisza ma otwór strzelniczy. Kolejny gzyms biegnie między drugim poziomem a blankami.

Elewacje zewnętrzne zdobią dwa wyraźne gzymsy: jeden na wysokości dolnych nisz muru i posadzki dziedzińca, drugi przy blankach. Choć większość gzymsów została wymieniona podczas restauracji, część oryginałów przetrwała. Wśród nich są fryzy z motywem lotosu i palmety - dekoracyjnego motywu w kształcie stylizowanego liścia palmy - prawdopodobnie pochodzące z kopułowego kościoła na planie krzyża z XI–XII wieku. Inny fragment, w górnej niszy zachodniego muru, zawiera monogram dynastii Paleologów w otoczeniu krzyży i motywów kratowych — być może należący do rodu Kantakuzenów.

Na dziedzińcu znajdują się pozostałości czterech niewielkich cystern. Dwie główne, usytuowane wzdłuż ściany wschodniej, mają prostokątne plany o ściętych narożnikach i wymiary około 5 na 4 metry. Zachowała się część sklepienia południowej cysterny o wysokości około 1,7 metra, a ściany pokrywa 3-centymetrowa warstwa wodoodpornego tynku. Czwarta cysterna, niewielki okrągły zbiornik, znajduje się przy północno-wschodniej wieży, dopełniając złożony system zaopatrzenia w wodę.

Znaczna część kompleksu została zniszczona podczas budowy współczesnej drogi nadbrzeżnej, która zasypała jego dolne partie. To, co przetrwało, zachwyca kunsztem wykonania: dolne partie z ciosów kamiennych i marmuru, wyżej zaś naprzemienne warstwy kamienia i cegły aż do drugiego gzymsu. Wielobarwne łuki i żywa faktura murów jednoznacznie wskazują na późnobizantyński styl. Obfite użycie materiałów z odzysku — zarówno konstrukcyjnych, jak i dekoracyjnych — dodaje temu miejscu kolejny wymiar historii rozciągającej się na wiele stuleci.

Badacze od dawna spierają się o identyfikację faz historycznych i fundatorów tego kompleksu. Łączono go z pałacem Teodora Paleologa Kantakuzena (ok. 1402–1410), wspomnianym w poemacie Jana Chortasmenosa i powiązanym z gzymsem zawierającym monogramy rodzin Paleologów i prawdopodobnie Kantakuzenów. Jednak opis wiersza umieszcza pałac na wzgórzu, co przeczy nadmorskiemu położeniu Wieży Marmurowej.

Jan Chortasmenos, uczony i poeta późnego Bizancjum, napisał epigram na cześć nowo wzniesionego pałacu Teodora Paleologa Kantakuzena w Konstantynopolu. Utwór ten nie był zwykłą dedykacją — przemawiał w pierwszej osobie, jakby sam pałac opowiadał o swoim istnieniu i wychwalał swego fundatora.

Odbiór poematu nie obył się jednak bez kontrowersji. W zachowanym liście Chortasmenos bronił swojego dzieła przed patriarchalnym urzędnikiem Michałem Balsamonem. Przyznawał, że niektórzy uznali jego wersy za „nieokrzesane”, lecz podkreślał, że to sam Kantakuzen kierował procesem tworzenia i prosił o konkretne poprawki. Korespondencja ta ukazuje delikatną relację między poetą a patronem w późnobizantyńskim świecie dworskim oraz odwieczne napięcie między artystyczną ekspresją a cesarskim gustem.

Inna teoria wiąże Wieżę Marmurową z wcześniejszą warownią w pobliżu Złotej Bramy, znaną jako Zamek Chryseia (kastélion tēs Chryseías), datowaną na połowę XIV wieku. Po wojnie domowej w 1354 roku Jan VI Kantakuzen, panujący w latach 1347–1354 przekazał tę odnowioną i umocnioną twierdzę cesarzowi Janowi V Paleologowi, który rządził, z przerwami, od 1341 do 1391. Jan V odbudował ją i wzmocnił, rozbierając przy tym pobliskie kościoły — Wszystkich Świętych, Czterdziestu Męczenników i bazylikę św. Mokiosa — by wykorzystać ich materiały przy wznoszeniu nowych murów.

Cesarz zamieszkał w tej ufortyfikowanej rezydencji w 1390 roku, gdy jego buntowniczy wnuk Jan VII na krótko przejął władzę w Konstantynopolu. Wkrótce potem, pod naciskiem sułtana osmańskiego Bajazyda I, który groził oślepieniem syna cesarza, ajednocześnie następcy tronu, przyszłego Manuela II Paleologa, przebywającego wówczas jako zakładnik na dworze osmańskim, Jan V został zmuszony do rozebrania znacznej części fortecy. W źródłach współczesnych kompleks ten nazywano Twierdzą Złotej Bramy lub Polichnionem (Małym Miastem) Złotej Bramy.

Spolia — czyli użyte ponownie materiały widoczne w murach Wieży Marmurowej — mogą pochodzić właśnie z tego etapu budowy. Gzyms z monogramami Paleologów i Kantakuzenów mógł nie oznaczać pierwotnych właścicieli, lecz stanowić element dekoracyjny przeniesiony z rozebranej fortecy.

Położony w pobliżu Złotej Bramy kompleks, posiadający niegdyś własny niewielki port, stanowi przykład szerokiego wykorzystania materiałów z rozebranych kościołów. Dawne błędne interpretacje źródeł skłaniały badaczy do poszukiwania miejsca w innym rejonie, lecz współczesne analizy architektoniczne, archeologiczne i tekstowe potwierdzają, że Wieża Marmurowa najlepiej odpowiada opisowi Polichnionu Jana V Paleologa — późnobizantyńskiej rezydencji obronnej, która łączyła funkcję cesarskiego azylu z przybrzeżną twierdzą.

Wskazówki dla zwiedzających

Dostęp do terenu wokół Pierwszej Bramy Wojskowej i Wieży nr 1 jest nieograniczony i bezpłatny, choć wejście do samej wieży nie jest dozwolone. Również Wieżę Marmurową można oglądać jedynie z zewnątrz. Najsłynniejsza atrakcja dzielnicy Yedikule — Twierdza Siedmiu Wież ze Złotą Bramą Murów Lądowych Teodozjusza — została opisana w osobnym artykule.

Dojazd

Podróżując transportem publicznym do Pierwszej Bramy Wojskowej, najłatwiej dotrzeć na stację kolejową Kazlıçeşme, położoną zaledwie 600 metrów na północny-zachód od bramy. Stacja ta obsługiwana jest przez pociągi linii Marmaray. Linia Marmaray biegnie od Halkalı po stronie europejskiej do Gebze po stronie azjatyckiej, wzdłuż północnego brzegu Morza Marmara.

Stacja Kazlıçeşme jest również połączona z terminalem Sirkeci linią kolejową Sirkeci–Kazlıçeşme. Korzystając z tego połączenia, można dotrzeć do stacji Yedikule, znajdującej się około 1 kilometra na północny-wschód od Pierwszej Wieży Wojskowej. Warto jednak pamiętać, że pociągi kursujące na linii Sirkeci–Kazlıçeşme nie jeżdżą tak często jak pociągi Marmaray.

Alternatywnie można dostać się do dzielnicy Yedikule autobusem. Na przykład linia 80 łączy stację Kazlıçeşme z dzielnicami Aksaray, Eminönü i Beyoğlu, natomiast linia 80T pokonuje tę samą trasę, lecz biegnie dalej — aż do placu Taksim.