Zamek i Muzeum Archeologiczne w Marmaris

Współrzędne GPS: 36.850524, 28.274316

Położenie w mieście: 

Wznoszący się nad osłoniętym portem w Marmaris zabytkowy zamek łączy bogatą historię z muzeum archeologicznym, prezentującym dziedzictwo kulturowe regionu. Tradycyjnie wiązany z przygotowaniami Sulejmana Wspaniałego do podboju Rodos w 1522 roku, zamek był świadkiem kolejnych przemian politycznych i militarnych – od czasów osmańskich, przez okres wykorzystywania go jako kompleks mieszkalny, aż po przekształcenie w muzeum. Obecnie w jego wieżach, na dziedzińcach i w dawnych pomieszczeniach komendanta zgromadzono zabytki archeologiczne pochodzące ze starożytnych miast Knidos, Burgaz, Emecik oraz innych osad Karii. Rzeźby, zabytki sepulkralne, przedmioty wotywne, monety, biżuteria i przedmioty codziennego użytku ukazują długą historię regionu, a z murów obronnych zamku roztaczają się piękne widoki na starówkę i zatokę, która niegdyś nadała twierdzy strategiczne znaczenie.

Zamek w Marmaris – historia

Starożytne początki twierdzy

Zamek w Marmaris wznosi się na skalistym półwyspie górującym nad portem w Marmaris, w prowincji Muğla w południowo-zachodniej Turcji. Jego położenie na wzniesieniu zapewniało doskonałe warunki obronne, umożliwiając kontrolowanie dostępu do portu i okolicznego wybrzeża. Starożytna osada znajdująca się w tym rejonie nosiła nazwę Physkos (Φύσκος) i była ważnym miastem Karii, położonym na szlakach morskich łączących Morze Egejskie ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego.

Physkos zajmowało wzgórza położone bezpośrednio na północ od dzisiejszego Marmaris, a jego pozostałości archeologiczne wiązane są przede wszystkim ze stanowiskiem archeologicznym Asartepe. Osada rozwijała się wokół naturalnie osłoniętego portu, który sprzyjał handlowi morskiemu i kontaktom z innymi społecznościami nadbrzeżnymi. W starożytności Physkos należało do Rodyjskiej Perei, czyli obszaru na lądzie karyjskim kontrolowanego przez wyspę Rodos. Port obsługiwał okoliczny region i łączył osadę z rozległą siecią szlaków morskich we wschodniej części Morza Śródziemnego. Do najważniejszych zachowanych pozostałości archeologicznych należą fragmenty starożytnych murów obronnych na wyżej położonych partiach osady. Znaczenie Physkos jako portu potwierdza również żyjący w II wieku n.e. geograf Strabon, który opisuje je jako niewielkie miasto posiadające port oraz święty okręg poświęcony Leto, matce Apollina i Artemidy ("Geografia", 14.2.4).

Początki zamku w Marmaris tradycyjnie wiązano ze starożytnością, a w niektórych współczesnych opracowaniach budowę najstarszej twierdzy datuje się nawet III tysiąclecie p.n.e. W związku z tą wczesną historią często przywoływany jest Herodot z Halikarnasu (ok. 484–425 p.n.e.), jednak nie istnieje żadne fragment jego "Dziejów", który potwierdzałby takie datowanie. Chociaż starożytny historyk opisuje kilka ufortyfikowanych osad w Karii w okresie podboju perskiego ("Dzieje", 1.174–176), nie wspomina ani o Physkos, ani o twierdzy w miejscu dzisiejszego Marmaris. W związku z tym często powtarzana informacja, jakoby Herodot opisywał zamek sięgający III tysiąclecia p.n.e., nie znajduje potwierdzenia w zachowanym tekście jego dzieła. Opis Strabona dostarcza natomiast świadectwa istnienia Physkos i jego morskiego charakteru, ale nie zawiera żadnej wzmianki o zamku ani murach obronnych.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Bardzo wczesne datowanie zamku należy zatem traktować z ostrożnością. Jest ono tradycyjnym przypisaniem historycznym, powtarzanym we współczesnych publikacjach muzealnych i turystycznych, a nie pewną datą archeologiczną zachowanych fortyfikacji. Chociaż badania archeologiczne ujawniły na Asartepe pozostałości starożytnych murów obronnych, wiązanych z okresem klasycznym i hellenistycznym, należą one do ufortyfikowanej osady Physkos i nie powinny być automatycznie utożsamiane z początkami zamku na półwyspie dzisiejszego Marmaris. Ich dokładna chronologia oraz związek z późniejszą twierdzą wymagają odrębnej analizy archeologicznej.

Znaczenie strategiczne tej lokalizacji można określić z większą pewnością. Physkos zajmowało dogodne położenie na szlakach morskich, a jego port utrzymywał połączenia z Rodos i innymi ważnymi ośrodkami wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Przynależność do Rodyjskiej Perei dodatkowo wzmacniała jego znaczenie jako części posiadłości wyspy na kontynencie oraz jej sieci morskiej. Ufortyfikowany półwysep miał więc wartość nie tylko jako pozycja obronna, lecz także jako miejsce umożliwiające kontrolowanie dostępu do portu.

W kolejnych stuleciach region przechodził pod panowanie różnych potęg, w tym Persów, władców hellenistycznych, Rzymian i Bizantyjczyków. W okresie hellenistycznym Physkos znalazło się w strefie wpływów Rodos, natomiast pod panowaniem rzymskim nadal stanowiło część szerszego krajobrazu administracyjnego i handlowego południowo-zachodniej Azji Mniejszej. Miasto i jego okolice zachowały znaczenie związane z żeglugą, choć charakter i zasięg osadnictwa w kolejnych okresach pozostają przedmiotem badań archeologicznych.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Ze starożytną twierdzą w Marmaris bywa niekiedy łączony dramatyczny epizod z kampanii Aleksandra Wielkiego w południowo-zachodniej Azji Mniejszej. Według relacji powtarzanej przez Dyrekcję Kultury i Turystyki Prowincji Muğla Aleksander oblegał zamek około 334 roku p.n.e., a jego mieszkańcy podpalili wówczas twierdzę i uciekli w okoliczne góry. Aleksander miał następnie naprawić umocnienia i pozostawić tam oddział wojskowy.

Historia ta wydaje się być jednak przekłamaniem, wynikającym z pomylenia tych wydarzeń z dziejami opisanymi przez historyka Diodora Sycylijskiego z I wieku p.n.e. ("Bibliotheca historica", 17.28.1–5), który relacjonuje oblężenie przez Aleksandra twierdzy należącej do ludu zwanego Marmareis, zamieszkującego okolice granic Licji. Według Diodora około 600 młodych mężczyzn podpaliło swoje domy, a następnie przedostało się przez linie wojsk macedońskich i uciekło na pobliskie wzgórza. Podobieństwo starożytnej nazwy Marmareis do współczesnego Marmaris mogło sprzyjać utożsamieniu obu miejsc, jednak opracowanie "An Inventory of Archaic and Classical Poleis", wydane przez Oxford University Press, łączy tę starożytną osadę ze stanowiskiem archeologicznym Kavak Dağı, a nie z Physkos na Asartepe.

Kavak Dağı leży w górzystym terenie nieopodal Göynük, niedaleko Kemer w prowincji Antalya, około 200 km w linii prostej na wschód od Physkos. Proponowana identyfikacja dotyczy zatem osady położonej w znacznej odległości od Marmaris, a nie starożytnego miasta sąsiadującego bezpośrednio ze współczesnym portem. Badania archeologiczne udokumentowały w Kavak Dağı rozległe pozostałości umocnień, w tym odcinki starożytnych murów o długości około 100 m i grubości 2,5 m, co potwierdza interpretację tego miejsca jako ufortyfikowanej osady.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Co więcej, Diodor nie wspomina o późniejszej odbudowie twierdzy przez Aleksandra. Epizod ten należy zatem traktować jako tradycję historyczną łączoną z Marmaris, a nie jako wydarzenie potwierdzone źródłowo w dziejach Physkos lub jego zamku.

Od okresu hellenistycznego do odbudowy zamku za panowania Sulejmana Wspaniałego

Po okresie hellenistycznym Physkos wraz z otaczającym je terytorium znalazło się w obrębie rozszerzającej się strefy wpływów Rzymu, a następnie pozostało częścią Cesarstwa Bizantyjskiego. Chociaż starożytna osada nadal zajmowała strategicznie korzystne położenie na wybrzeżu Karii, jej dzieje w późnym okresie rzymskim i bizantyjskim nie są dobrze udokumentowane. Region doświadczał szerszych przemian politycznych i militarnych, które dotykały południowo-zachodnią Anatolię, w tym nasilającej się od VII wieku aktywności arabskich flot na wschodnich obszarach Morza Śródziemnego. Nie ma jednak pewnych podstaw, by konkretny epizod zniszczenia Physkos wiązać z tymi najazdami.

W XIII wieku region przeszedł pod kontrolę bejliku Menteşe, turkmeńskiego księstwa powstałego w południowo-zachodniej Anatolii. Jego założyciel, Menteşe Bey, oraz jego następcy stopniowo przejęli władzę nad znaczną częścią starożytnej Karii, w tym nad jej nadmorskimi osadami. Księstwo prowadziło aktywną politykę morską, a jego władcy dążyli do rozszerzenia swoich wpływów na wschodnich obszarach Morza Śródziemnego. Za panowania Mesuda Beya, który objął władzę po swoim ojcu, Menteşe Beyu, księstwo zorganizowało w 1300 roku wyprawę przeciwko Rodos, zdobywając znaczną część wyspy.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Osadzenie zakonu joannitów na Rodos w 1309 roku przekształciło wyspę w ważną twierdzę wojskową i zwiększyło strategiczne znaczenie przeciwległego wybrzeża Anatolii. Joannici podejmowali również próby rozszerzenia swoich wpływów na kontynencie, przejmując do 1313 roku terytoria należące do władcy Menteşe, Mesuda, choć dokładne położenie tych posiadłości pozostaje niepewne. Marmaris, z naturalnie osłoniętym portem położonym naprzeciwko Rodos, zajmowało dogodne miejsce w tym spornym regionie morskim.

Według opracowania historycznego opublikowanego przez władze miejskie Marmaris Mesud Bey wykorzystywał port i zamek w Marmaris jako bazę podczas wyprawy przeciwko Rodos już w 1300 roku. W tej samej relacji odnotowano, że Gazi Ahmed Bey, późniejszy władca księstwa Menteşe, zlecił w XIV wieku prace naprawcze zarówno w porcie, jak i w zamku. Dalszy rozwój Marmaris powiązano tam również z kontrolą, sprawowaną przez niego od 1365 roku, nad szlakiem morskim łączącym Rodos z Cyprem. Wzmianki te sugerują, że osada posiadała ufortyfikowaną warownię jeszcze przed odbudową zamku przez Osmanów w 1522 roku. Niestety, dostępne źródła nie opisują szczegółowo architektury fortyfikacji z okresu Menteşe ani nie pozwalają ustalić, które fragmenty zachowanych murów pochodzą z tej fazy. Średniowieczne dzieje zamku należy zatem rozpatrywać oddzielnie od lepiej udokumentowanej twierdzy osmańskiej, która przetrwała do naszych czasów.

Sytuacja polityczna uległa zmianie pod koniec XIV wieku, kiedy terytoria rządzone przez Ahmeda Gaziego przeszły około 1391 roku pod panowanie osmańskie w wyniku kampanii Bajazyda I. Nie oznaczało to jednak ostatecznego końca niezależności Menteşe. Po klęsce Osmanów pod Ankarą w 1402 roku władcy Menteşe odzyskali swoją pozycję, początkowo jako lennicy Osmanów. W 1424 roku sułtan Murad II ostatecznie włączył pozostałe terytoria Menteşe do Imperium Osmańskiego, kładąc kres istnieniu księstwa. Marmaris pozostało później stosunkowo niewielką osadą, choć jego port nadal miał znaczenie strategiczne i handlowe ze względu na położenie na szlakach morskich prowadzących na Rodos.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Najważniejsza przemiana zamku w Marmaris nastąpiła za panowania sułtana Sulejmana I, zwanego Wspaniałym (1520–1566). Budowę lub gruntowną przebudowę obecnej twierdzy osmańskiej tradycyjnie wiąże się z przygotowaniami do wyprawy osmańskiej przeciwko Rodos w 1522 roku. Zamek stanowił strategicznie położoną bazę wojskową na kontynencie, naprzeciwko wyspy, i był częścią szerszej infrastruktury logistycznej wspierającej kampanię. Inskrypcja nad wejściem do zamku zawiera datę 1522, co dodatkowo potwierdza ten związek z wyprawą Sulejmana.

Zamek wzniesiono bezpośrednio na skalistym półwyspie, wykorzystując regularnie obrobione bloki kamienne oraz mur z nieregularnego kamienia. System obronny obejmował cztery baszty, a nakryty sklepieniem kolebkowym korytarz wejściowy prowadzi na wewnętrzny dziedziniec. Schody po obu jego stronach umożliwiają dostęp do murów obronnych. Mimo że twierdza ma przede wszystkim osmański charakter, zawiera również fragmenty wcześniejszych murów. Według oficjalnego opisu muzeum w fundamentach zachowały się duże ciosy kamienne, których długość ma wynosić około 12 metrów, interpretowane jako pozostałości twierdzy z okresu hellenistycznego. Ich obecność sugeruje, że osmańscy budowniczowie ponownie wykorzystali znaczne partie wcześniejszej budowli obronnej. Opublikowany opis nie zawiera jednak wystarczającej dokumentacji archeologicznej, by ustalić dokładne datowanie, pierwotny układ lub zasięg tych pozostałości. Należy je również odróżnić od starożytnych murów obronnych Physkos na Asartepe, na północ od dzisiejszego Marmaris, które należą do odrębnego stanowiska archeologicznego. W rezultacie, choć obecny zamek jest w przeważającej mierze budowlą osmańską, wiązaną z kampanią z 1522 roku, jego fundamenty zachowują ślady wcześniejszych dziejów fortyfikacji, których szczegóły nie zostały dotąd w pełni rozpoznane.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Podbój Rodos przez Osmanów zakończył się 26 grudnia 1522 roku, po długotrwałym oblężeniu. Wyspa stała się następnie ważnym osmańskim ośrodkiem morskim i administracyjnym, podczas gdy Marmaris zachowało znaczenie jako port na kontynencie, położony naprzeciwko Rodos. Innym budynkiem związanym z rozwojem handlowym i logistycznym osady był karawanseraj Hafsy Sultan, usytuowany u wylotu wąskiej uliczki prowadzącej w kierunku zamku. Inskrypcja nad wejściem wskazuje, że budowę ukończono w 1545 roku, i wiąże obiekt z Sulejmanem Wspaniałym, który ufundował go ku czci swojej matki, Hafsy Sultan. Karawanseraj zapewniał podróżnym i kupcom noclegi oraz zaplecze handlowe, uzupełniając wojskową funkcję twierdzy.

Karawanseraj Hafsy Sultan przetrwał do naszych czasów, choć jego pierwotna funkcja dawno już zanikła. Budynek ostatecznie przeszedł w ręce prywatne, a jego pomieszczenia wykorzystywano na sklepy i lokale nastawione na obsługę turystów, w tym bary i miejsca rozrywki. Pogarszający się stan obiektu skłonił do podjęcia kilku inicjatyw mających na celu jego zabezpieczenie i odrestaurowanie. W październiku 2026 roku Izba Handlowa w Marmaris poinformowała, że przygotowano projekt renowacji, powołano specjalistyczny zespół i zabezpieczono budżet, a rozpoczęcie prac przewidziano po zakończeniu trwających procedur prawnych związanych z wywłaszczeniem. W planach przewidziano przekształcenie budynku w centrum kultury poświęcone lokalnemu rzemiosłu, tradycjom i wytwórczości. W chwili ogłoszenia tych informacji prace restauratorskie nie były jednak jeszcze rozpoczęte.

Jeden z najcenniejszych opisów twierdzy w Marmaris pochodzi z "Seyahatname" ("Księgi podróży") siedemnastowiecznego osmańskiego podróżnika Evliyi Çelebiego, który odwiedził osadę w 1671 roku, niemal 150 lat po osmańskim podboju Rodos. Jego relacja przedstawia szczegółowy obraz wyglądu zamku, jego wewnętrznego układu, garnizonu oraz związku z otaczającą go osadą i portem. Według Evliyi Sulejman Wspaniały nakazał wznieść twierdzę w ramach przygotowań do wyprawy przeciwko Rodos w 1522 roku. Podróżnik opowiada, że rozkaz sułtański przewidywał budowę dużego zamku, jednak powstała budowla była stosunkowo niewielka, a długość jej obwodu wynosiła około 400 kroków. Evliya przytacza również anegdotę wyjaśniającą nazwę Marmaris: gdy Sulejman wizytował twierdzę w drodze na Rodos, miał podobno zwrócić się do jej architekta ze skargą, że zamek jest zbyt mały. Opowieść wywodzi nazwę miasta od słów "mimar azdır", interpretowanych jako stwierdzenie, że architekt zbudował zbyt mały obiekt. Należy ją jednak traktować jako popularne objaśnienie etymologiczne, a nie wiarygodną relację o pochodzeniu nazwy.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Evliya opisuje zamek jako solidną, czworoboczną twierdzę z czterema basztami, wzniesioną na stromym skalistym cyplu nad morzem. Jej wysokie położenie sprawiało, że fosa nie była potrzebna. Wejście znajdowało się od północy, a nad łukowatym portalem umieszczono prostokątną marmurową tablicę inskrypcyjną z białego kamienia. Podróżnik zauważył jednak, że litery wyblakły do tego stopnia, iż nie był już w stanie ich odczytać ani przepisać.

Podróżnik odnotował również szczegóły dotyczące wewnętrznego układu twierdzy i jej garnizonu. Stacjonowało w niej około 30 żołnierzy, dowodzonych przez agę odpowiedzialnego za port. Na terenie zamku znajdowały się rezydencja komendanta, pomieszczenia dla muezina, imama i dozorcy, a także spichlerze przeznaczone do przechowywania pszenicy. Pod sklepionym przejściem mieścił się niewielki meczet bez minaretu. Evliya wspomina ponadto, że mieszkańcy szukali wytchnienia od uciążliwych letnich upałów, spędzając cieplejsze miesiące w okolicznych górach, natomiast sam zamek był strzeżony przez żołnierzy pełniących służbę na zmiany.

Poza twierdzą Evliya opisuje niewielką osadę położoną wśród skał, składającą się z około 50 domów krytych dachówką, meczetu i łaźni. Wspomina również o zajeździe przy końcu portu. Szczególną uwagę poświęca samemu portowi. Ponieważ morze rozciągało się po obu stronach zamku, opisywał go jako doskonałą, osłoniętą przystań, chronioną przed wiatrami ze wszystkich ośmiu kierunków i mogącą pomieścić, według podróżnika, nawet 1000 statków. Zwraca też uwagę na bardzo wąską cieśninę po prawej stronie portu, którą można było, jak twierdził, przekroczyć jednym krokiem. Choć liczby 1000 statków nie należy traktować jako precyzyjnej miary pojemności portu, opis ten dobrze oddaje znaczenie, jakie Evliya przypisywał osłoniętemu położeniu Marmaris.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Relacja podróżnika dostarcza również informacji o statusie administracyjnym miasta. Chociaż Marmaris leżało w historycznym regionie Menteşe, Evliya podaje, że podlegało urzędnikowi związanemu z osmańską administracją na Rodos i należało do prowincji Rodos. Łącznie jego obserwacje przedstawiają Marmaris jako stosunkowo niewielką, lecz strategicznie położoną ufortyfikowaną osadę portową w XVII wieku, łączącą skromny garnizon wojskowy z handlowymi i morskimi funkcjami portu położonego naprzeciwko wyspy Rodos.

Zamek w późnym okresie osmańskim

Chociaż szczegółowe pisemne relacje dotyczące zamku w Marmaris z XVIII i XIX wieku są nieliczne, kilka źródeł pozwala przyjrzeć się jego późniejszym dziejom oraz utrzymującemu się strategicznemu znaczeniu portu. W grudniu 1800 roku, podczas brytyjskiej wyprawy przeciwko kontrolowanemu przez Francuzów Egiptowi, Royal Navy wykorzystywała zatokę Marmaris jako miejsce kotwiczenia i założyła tam tymczasową kwaterę główną. Współczesne brytyjskie materiały ikonograficzne dostarczają również informacji o wyglądzie Marmaris na początku XIX wieku. John Elliott Woolford wykonał akwarele dokumentujące brytyjską wyprawę i flotę w zatoce Marmorice w latach 1800–1801. Bardziej bezpośrednio z zamkiem związana jest rycina zatytułowana "View of the Town and Castle of Marmorice", opublikowana w 1803 roku w relacji Thomasa Walsha z kampanii egipskiej. Ta anonimowa ilustracja przedstawia twierdzę na początku XIX wieku oraz jej położenie względem osady i portu.

Widok miasta i zamku w Marmorice (1803), autor nieznany, z publikacji Thomasa Walsha
Widok miasta i zamku w Marmorice (1803), autor nieznany, z publikacji Thomasa Walsha "Journal of the Late Campaign in Egypt", Londyn 1803. Domena publiczna

Kolejny materiał ikonograficzny stanowi rycina opublikowana przez Johna H. Allana w 1843 roku, przedstawiająca osadę z widocznym w tle zamkiem. W towarzyszącym jej podpisie twierdza została przypisana joannitom, jednak identyfikacja ta nie znajduje potwierdzenia w znanych źródłach historycznych. W XIX wieku Marmaris nawiedziło również kilka trzęsień ziemi, zwłaszcza w latach 1856, 1862, 1870 i 1871. Spowodowały one uszkodzenia budynków w mieście, a po trzęsieniu ziemi w 1871 roku rząd osmański udzielił pomocy finansowej na odbudowę. W istniejących źródłach nie odnotowano jednak konkretnych zniszczeń samego zamku.

Rycina opublikowana w 1843 roku przez Johna H. Allana w
Rycina opublikowana w 1843 roku przez Johna H. Allana w "A Pictorial Tour in the Mediterranean". Przedstawia Marmaris, z zamkiem widocznym w tle. W katalogu Fundacji Aikaterini Laskaridis figuruje pod tytułem "View of Marmaris in Asia Minor". Domena publiczna

Pod koniec okresu osmańskiego twierdza stopniowo traciła swój wyłącznie wojskowy charakter i częściowo przekształciła się w kompleks mieszkalny. Według oficjalnej relacji historycznej na jej terenie znajdowało się 18 domów, a także fontanna i cysterna. Funkcja mieszkalna utrzymała się również w okresie republikańskim, aż do wywłaszczenia domów przez państwo, zakończonego do 1979 roku, w ramach przygotowań do renowacji całego kompleksu.

Zniszczenia podczas I wojny światowej

I wojna światowa przyniosła kolejne ataki na Marmaris i okoliczne wybrzeże. Lokalne opracowania historyczne podają, że w 1914 roku zamek w Marmaris został ostrzelany przez francuski okręt wojenny, co spowodowało rozległe zniszczenia i doprowadziło do zagłady znacznej części twierdzy. Dyrekcja Kultury i Turystyki Prowincji Muğla datuje bombardowanie na lipiec i sierpień, dodając, że francuskie oddziały podjęły następnie próbę lądowania, lecz wycofały się po napotkaniu oporu osmańskich obrońców. Urząd Gubernatora Dystryktu Marmaris również przypisuje zniszczenie znacznej części zamku ostrzałowi francuskiej marynarki wojennej w 1914 roku.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Chronologia tego wydarzenia pozostaje jednak niepewna. Francja wypowiedziała wojnę Imperium Osmańskiemu 5 listopada 1914 roku, podczas gdy lokalna relacja datuje bombardowanie na miesiące letnie, a więc kilka miesięcy wcześniej. Ta rozbieżność sama w sobie nie wyklucza opisywanego incydentu, jednak jego dokładna data, okoliczności i skala pozostają niejasne. Również informacja o próbie desantu znana jest obecnie przede wszystkim z lokalnych opracowań historycznych, a nie z niezależnie potwierdzonej dokumentacji operacyjnej.

Osmańskie dokumenty archiwalne dostarczają bardziej jednoznacznych dowodów na aktywność alianckich okrętów wojennych w rejonie Marmaris w 1915 roku. 15 maja do portu w Marmaris wpłynął aliancki krążownik i przeprowadził rewizję znajdujących się tam łodzi. Następnie zarekwirował dwie jednostki przewożące kukurydzę i drewno opałowe, wraz z ich kapitanami, a także dwie puste łodzie określone w osmańskim dokumencie jako "praça". Incydent ten odnotowano w Archiwum Osmańskim, a Mehmet Temel omówił go w swoim opracowaniu poświęconym atakom aliantów na osmańskie osady nadbrzeżne.

Kolejny, znacznie poważniejszy ostrzał nastąpił 16 kwietnia 1917 roku. Około godziny 16:30 nieprzyjacielski okręt wojenny otworzył ogień do Marmaris z kierunku Yalancı Boğaz. Według relacji archiwalnej w wyniku ataku rannych zostało łącznie 28 osób: jeden żołnierz pełniący obowiązki oficera, dwóch kawalerzystów, czworo dzieci, dziewięciu mężczyzn i dwanaście kobiet. Niektórzy z rannych zmarli później, choć źródło nie podaje ostatecznej liczby ofiar śmiertelnych. Zdarzenie to jest udokumentowane w Archiwum Osmańskim i opisane w opracowaniach Mehmeta Temela oraz Kerima Sarıçelika. Zachowane relacje wskazują, że celem ostrzału było Marmaris, nie precyzują jednak, czy sam zamek został zaatakowany celowo.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Wydarzenia te ukazują, jak bardzo Marmaris, jako osada nadmorska, było narażone na alianckie operacje morskie podczas wojny. Stanowią również ważny kontekst dla zrozumienia obecnego stanu zamku. Informacje o zniszczeniach z 1914 roku sugerują, że część osmańskiej substancji budowlanej twierdzy mogła zostać utracona lub ulec znacznym przekształceniom. Nie ustalono jednak, jaki zakres zniszczeń można przypisać konkretnie temu bombardowaniu. Nie należy zatem traktować dzisiejszego zamku jako całkowicie nienaruszonego przykładu twierdzy wzniesionej lub przebudowanej za panowania Sulejmana Wspaniałego w 1522 roku. Jego obecna forma jest rezultatem długiej historii zniszczeń, adaptacji, użytkowania mieszkalnego i późniejszych prac restauratorskich.

Od twierdzy mieszkalnej do zabytku chronionego prawem

W XX wieku zamek w Marmaris stopniowo tracił swoją pierwotną funkcję wojskową. Jego wnętrze oraz bezpośrednie otoczenie zostały zajęte przez miejscową ludność, a twierdza przekształciła się w dzielnicę mieszkalną, zamiast pozostać wyłącznie obiektem wojskowym lub administracyjnym. Według oficjalnych opisów kompleks obejmował 18 domów, fontannę i cysternę. Zasiedlenie zamku, które rozpoczęło się jeszcze przed powstaniem Republiki Turcji, trwało do drugiej połowy XX wieku.

Przekształcanie zamku w chroniony zabytek historyczny rozpoczęło się w 1979 roku, kiedy Ministerstwo Kultury i Turystyki wywłaszczyło 18 nieruchomości mieszkalnych położonych zarówno wewnątrz twierdzy, jak i poza jej murami. W następnym roku rozpoczęto prace restauratorskie. Decyzją Wysokiej Rady Ochrony Dóbr Kultury i Przyrody z 14 października 1983 roku (nr 11) zamek został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków nieruchomych pierwszej kategorii o charakterze monumentalnym. Program renowacji zakończono w 1990 roku, po czym zachowane budynki i dziedziniec przystosowano do potrzeb muzeum.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

18 maja 1991 roku zamek w Marmaris został udostępniony zwiedzającym jako Muzeum w Marmaris, a jego wnętrza zaadaptowano na muzeum archeologiczne. Kompleks obejmował siedem zadaszonych przestrzeni, w tym sklepiony korytarz wejściowy prowadzący na wewnętrzny dziedziniec. Schody po obu jego stronach zapewniały dostęp do murów obronnych, natomiast kilka sklepionych pomieszczeń przekształcono w sale wystawowe. W muzeum prezentowano zabytki archeologiczne z Marmaris i okolic, w tym znaleziska z Knidos, Burgaz i Hisarönü. Zbiory obejmowały kamienne obiekty zabytkowe, amfory z okresu hellenistycznego, rzymskiego i bizantyjskiego, naczynia i figurki terakotowe, przedmioty szklane, groty strzał, monety oraz ozdoby. Dziedziniec również wykorzystywano jako przestrzeń wystawienniczą na wolnym powietrzu.

Pierwotny układ muzeum funkcjonował do 2002 roku. Po reorganizacji placówka została ponownie otwarta 23 maja 2006 roku, z nową aranżacją ekspozycji. Wystawy obejmowały wówczas galerię rzeźby, salę poświęconą ceramice i szkłu oraz ekspozycję etnograficzną, natomiast na dziedzińcu nadal prezentowano obiekty na wolnym powietrzu. Kolejne zmiany pokazują, że przekształcenie zamku w muzeum nie było jednorazową inwestycją zakończoną w 1991 roku, lecz procesem dostosowywania zabytkowych pomieszczeń do zmieniających się potrzeb wystawienniczych.

Zamek w Marmaris
Zamek w Marmaris

Kolejny zakrojony na szeroką skalę program prac przeprowadzono w latach 2012–2013. W 2011 roku Ministerstwo Kultury i Turystyki przygotowało nowy projekt aranżacji muzeum, którego celem było dostosowanie ekspozycji do współczesnych standardów muzealnych oraz poprawa warunków prezentacji i przechowywania zbiorów. Muzeum zamknięto dla zwiedzających 18 października 2012 roku, a jego ponowne otwarcie pierwotnie zaplanowano na 30 kwietnia 2013 roku. Prace obejmowały modernizację sal wystawowych oraz renowację jednej z baszt. Do restauracji zamku wykorzystano horasan, czyli tradycyjną zaprawę budowlaną na bazie wapna i pokruszonej cegły lub ceramiki, stosowaną również w architekturze seldżuckiej i osmańskiej. Na realizację projektu przeznaczono budżet w wysokości 657 000 lir tureckich. Gdy 30 września 2013 roku zamek i muzeum zostały oficjalnie ponownie otwarte, zwiedzającym udostępniono cztery sale wystawowe.

Obecnie muzeum mieści się w zabytkowej budowli obronnej, której zachowana architektura została przystosowana do potrzeb ekspozycji archeologicznych, galerii, magazynów i pomieszczeń administracyjnych. W aranżacji wykorzystano sklepione sale, wewnętrzny dziedziniec oraz dostęp do murów obronnych, dzięki czemu sama twierdza pozostaje istotną częścią doświadczenia zwiedzających. Adaptacja nadała zamkowi nową funkcję publiczną, zachowując go nie jako nietknięty zabytek militarny, lecz jako budowlę odzwierciedlającą kolejne etapy historii: obronności, użytkowania mieszkalnego, renowacji i ponownego wykorzystania do celów kulturalnych.

Muzeum Archeologiczne w zamku

Muzeum w Marmaris mieści się we wnętrzach zabytkowego zamku, wykorzystując zarówno zamknięte pomieszczenia, jak i otwarty dziedziniec do prezentacji obiektów archeologicznych i historycznych. Sale wystawowe urządzono w basztach oraz wzdłuż murów, natomiast dziedziniec pełni dodatkowo funkcję galerii na wolnym powietrzu. Zbiory obejmują szeroki zakres chronologiczny: od prehistorii i okresu archaicznego, przez okres klasyczny, hellenistyczny, rzymski i wschodniorzymski (bizantyjski), aż po czasy Republiki Tureckiej.

Po wejściu do zamku zwiedzający trafiają na centralny dziedziniec, gdzie bezpośrednio przed nimi prezentowane są kamienne ołtarze. Dziedziniec stanowi główny punkt muzeum, wokół którego rozmieszczono przestrzenie wystawowe. W basztach znajdują się najważniejsze galerie tematyczne, natomiast kolejne grupy zabytków prezentowane są w przestrzeniach pomiędzy nimi oraz wzdłuż łączących je murów.

Pitosy na dziedzińcu zamku w Marmaris
Pitosy na dziedzińcu zamku w Marmaris

Po prawej stronie od wejścia, w północno-zachodniej baszcie, znajduje się Sala Knidos. Idąc przeciwnie do ruchu wskazówek zegara wokół dziedzińca, dociera się do kolejnej baszty, położonej w narożniku południowo-zachodnim, w której urządzono Salę Emecik-Burgaz. Na otwartej przestrzeni przed tą basztą prezentowana jest kolekcja amfor pochodzących z Marmaris i okolic. W południowo-wschodniej baszcie, trzeciej na tej trasie, mieści się Sala Marmaris i Okolic. W przestrzeni przed nią znajduje się Sala Zabytków Kamiennych.

Ekspozycja amfor w zamku w Marmaris
Ekspozycja amfor w zamku w Marmaris

Wystawy ciągną się również wzdłuż murów zamku. Przy zachodnim murze, łączącym baszty północno-zachodnią i południowo-zachodnią, ustawiono duże naczynia czyli pitosy. Wzdłuż muru wschodniego zwiedzający mogą zobaczyć osmańskie nagrobki oraz kolekcję elementów architektonicznych.

Nagrobki z okresu osmańskiego na dziedzińcu zamku w Marmaris
Nagrobki z okresu osmańskiego na dziedzińcu zamku w Marmaris

Oprócz tych galerii muzeum dysponuje obecnie piątą salą wystawową, urządzoną w dawnej rezydencji komendanta, położonej w najwyższym punkcie zamku. Otwarto ją w lipcu 2025 roku, a jej głównym eksponatem jest monumentalna rzeźba kobiety wykonana z brązu, znana jako Kobieta z Morza. Rzeźba, wydobyta z morza u wybrzeży Marmaris w 2020 roku, prezentowana jest wraz z kolekcją zabytków archeologicznych ilustrujących życie kobiet i sposoby ich zdobienia w starożytności. Wśród eksponatów znajdują się biżuteria, lustra, pojemniki na perfumy, szpilki do włosów, ozdoby stroju oraz rzeźby portretowe. Wystawa obejmuje 95 obiektów z okolicznego regionu, z których większość została zaprezentowana publiczności po raz pierwszy. Lokalizacja sali w dawnej rezydencji komendanta pozwala również zwiedzającym poznać kolejną część zabytkowej twierdzy, położoną poza galeriami rozmieszczonymi wokół centralnego dziedzińca.

Schody po lewej i prawej stronie dziedzińca prowadzą na mury obronne zamku. Oprócz dostępu do górnego poziomu fortyfikacji zapewniają szczególnie imponujące widoki na dziedziniec, zabytkowe miasto i port w Marmaris. Zwiedzanie murów stanowi zatem ważną część wizyty, pozwalając lepiej zrozumieć położenie zamku ponad osadą oraz jego ścisły związek z osłoniętą zatoką.

Panoramiczny widok z murów obronnych zamku w Marmaris
Panoramiczny widok z murów obronnych zamku w Marmaris

Taki układ pozwala zwiedzać muzeum, a zarazem poznawać zamek jako zabytek architektury. Sale wystawowe prezentują znaleziska archeologiczne z różnych stanowisk i okresów historycznych regionu, natomiast dziedziniec i mury obronne zachowały wiele z charakteru dawnej twierdzy.

Sala Knidos

Sala Knidos, pierwsza ekspozycja, którą zwiedzający napotykają po wejściu do Muzeum w Marmaris, poświęcona jest znaleziskom ze starożytnego miasta Knidos. Położone na krańcu półwyspu Datça Knidos było jednym z ważniejszych ośrodków starożytnej Karii. Obiekty prezentowane w sali trafiły do muzeum w wyniku badań wykopaliskowych prowadzonych na tym stanowisku i reprezentują różne aspekty twórczości artystycznej oraz codziennego życia miasta.

Sala Knidos w zamku w Marmaris, w tle widoczne są brązowa pochwa miecza i rzeźba siedzącego kapłana
Sala Knidos w zamku w Marmaris, w tle widoczne są brązowa pochwa miecza i rzeźba siedzącego kapłana

Knidos było ważnym doryckim miastem na południowo-zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej i członkiem Doryckiego Heksapolis, religijnego i politycznego związku sześciu społeczności doryckich. Pierwotna osada znajdowała się w Burgaz, niedaleko dzisiejszego miasta Datça, jednak w IV wieku p.n.e. główny ośrodek miejski przeniesiono na zachodni kraniec półwyspu, do Tekir Burnu, gdzie do dziś można oglądać rozległe ruiny. Nowe miasto zajmowało tarasy zarówno na stałym lądzie, jak i na sąsiednim cyplu Krio, który pierwotnie był wyspą. Obie części połączono wąskim, sztucznie usypanym przejściem, tworząc dwa osłonięte porty: północny, wykorzystywany głównie przez jednostki wojskowe, oraz południowy, służący żegludze handlowej.

Knidos rozwijało się dzięki handlowi morskiemu, rolnictwu, a zwłaszcza produkcji i eksportowi wina, natomiast jego sława wynikała również z osiągnięć w dziedzinie sztuki, nauki i architektury. Wśród znanych mieszkańców miasta byli matematyk i astronom Eudoksos oraz rzeźbiarze Skopas i Bryaksis. W starożytności Knidos słynęło szczególnie z sanktuarium Afrodyty i słynnego posągu bogini wykonanego przez Praksytelesa.

Sala Knidos w zamku w Marmaris
Sala Knidos w zamku w Marmaris

Kolekcja obejmuje marmurowe posągi i fragmenty rzeźb, głowy posągów, niewielkie figurki, ozdoby, amfory oraz naczynia codziennego użytku. Łącznie obiekty te ukazują różnorodność materiału zabytkowego odkrytego w Knidos, od monumentalnej rzeźby po drobniejsze przedmioty osobiste i ceramikę użytkową. Marmurowe rzeźby i głowy posągów mają szczególne znaczenie dla poznania poziomu i różnorodności lokalnej tradycji rzeźbiarskiej, natomiast amfory i naczynia domowe pozwalają przyjrzeć się codziennym zajęciom oraz przechowywaniu i transportowi towarów.

Dwa szczególnie interesujące eksponaty to brązowa pochwa miecza oraz rzeźba siedzącego kapłana. Uważa się, że brązowy przedmiot był związany z dużym, być może kolosalnym posągiem z późnego okresu hellenistycznego lub wczesnego okresu rzymskiego. Znaleziono go w portyku (stoa) w Knidos. Jego pierwotna funkcja oraz tożsamość posągu, do którego mógł należeć, pozostają niepewne, jednak całkiem możliwe, że nie służył do przechowywania zwykłego miecza, lecz broni ceremonialnej. Rzeźba siedzącego kapłana jest kolejnym ważnym obiektem w kolekcji, datowanym na okres archaiczny.

Rzeźba siedzącego kapłana w Sali Knidos w zamku w Marmaris
Rzeźba siedzącego kapłana w Sali Knidos w zamku w Marmaris

Sala łączy zatem świadectwa różnych aspektów życia w starożytnym Knidos. Rzeźby i ich fragmenty reprezentują kulturę artystyczną i religijną miasta, natomiast figurki, ozdoby, amfory i naczynia codziennego użytku ilustrują przedmioty wykorzystywane w życiu domowym, handlu i do celów osobistych. Brązowa pochwa miecza i rzeźba siedzącego kapłana stanowią szczególnie interesujące uzupełnienie większych dzieł marmurowych, pozwalając lepiej poznać różnorodność zabytków odkrytych w starożytnym mieście.

Sala Emecik-Burgaz

Sala Burgaz–Emecik, druga sala wystawowa Muzeum w Marmaris, mieści zabytki pochodzące z dwóch ważnych stanowisk archeologicznych na terytorium starożytnego Knidos: Burgaz, niedaleko dzisiejszego miasta Datça, oraz archaicznego sanktuarium Apollina w pobliżu wsi Emecik. Najbardziej charakterystycznymi eksponatami są grupy wapiennych statuetek i figurek terakotowych, stanowiące jedną z najważniejszych kolekcji muzeum. Znaleziska z Emecik mają szczególne znaczenie dla badań nad praktykami religijnymi i powiązaniami artystycznymi w południowo-zachodniej Anatolii w okresie archaicznym.

Rzeźby kurosów w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris
Rzeźby kurosów w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris

Burgaz jest powszechnie utożsamiane z Palaia Knidos (Starym Knidos), wcześniejszą osadą starożytnego miasta. Stanowisko archeologiczne, położone około 2 km na północny wschód od współczesnego portu w Datça, obejmuje pozostałości z okresu geometrycznego, archaicznego i klasycznego. Wykopaliska, rozpoczęte w 1993 roku pod kierownictwem Numana Tuny i prowadzone przy wsparciu Uniwersytetu Technicznego Bliskiego Wschodu, przyczyniły się do lepszego poznania wczesnej osady i jej rozwoju.

Krater z Burgaz to naczynie z szerokim wylewem i rozłożystym, płytkim brzuścem, przeznaczone do mieszania wina z wodą. W starożytnej Grecji wino na ogół spożywano po rozcieńczeniu, między innymi dlatego, że było kosztownym towarem. Kratery służyły więc nie tylko do przygotowywania napoju, lecz także pomagały utrzymać jego niską temperaturę. Pas dekoracyjny przedstawia dwie odrębne sceny. Pierwsza ukazuje trzy młode postacie stojące obok siebie, druga zaś kobietę i mężczyznę. W tej drugiej kompozycji kobieta została przedstawiona w ruchu przypominającym taniec lub bieg, z rozłożonymi ramionami. Ma na sobie długi chiton, przylegający do kształtów jej ciała, a jej twarz jest zwrócona ku stojącemu obok mężczyźnie, który trzyma skraj jej szaty. Krater datowany jest na IV–III wiek p.n.e.

Krater z Burgaz w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris
Krater z Burgaz w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris

Druga grupa znalezisk pochodzi z sanktuarium Apollina w pobliżu Emecik, gdzie wykopaliska prowadzone w latach 1998–2006 ujawniły istnienie ośrodka kultowego o znacznie dłuższej historii, niż mogłaby sugerować zachowana architektura monumentalna. Sanktuarium było wykorzystywane do praktyk kultowych związanych z Apollinem już od okresu geometrycznego, a szczególne znaczenie zyskało w okresie archaicznym. Jego położenie na terytorium Knidos oraz charakter znalezisk wskazują, że uczestniczyło w szerszej sieci powiązań religijnych, obejmującej wschodnią część Morza Egejskiego i obszary położone dalej na wschód. Wykopaliska dostarczyły dowodów na kontakty z Cyprem, Egiptem, Fenicją i innymi regionami basenu Morza Śródziemnego. Sanktuarium bywa również wskazywane jako możliwa lokalizacja Triopionu, miejsca zgromadzeń religijnych związanych ze społecznościami doryckimi i kultem Apollina Triopijskiego. Identyfikacja ta pozostaje jednak hipotezą naukową, a nie ustalonym faktem.

Wapienne statuetki należą do najbardziej niezwykłych znalezisk z Emecik. Wiele z nich odkryto na dolnym tarasie, gdzie zostały zdeponowane jako część nasypu powstałego podczas reorganizacji sanktuarium w późnym okresie archaicznym. Przedstawiają lwy, sokoły i postacie ludzkie, w tym młodzieńców ukazanych w formie kurosów. Te niewielkie rzeźby pełniły funkcję wotów, składanych w sanktuarium jako ofiary dla bóstwa. Ich różnorodność oraz podobieństwa stylistyczne świadczą o powiązaniach artystycznych z innymi ośrodkami greckimi na wschodzie oraz z Cyprem.

Szczególnie interesująca wapienna statuetka z Emecik, datowana na VI wiek p.n.e., przedstawia dwóch muzyków towarzyszących większej postaci, której górna część ciała nie zachowała się. Twarz muzyka znajdującego się na pierwszym planie jest mocno zatarta, ale nadal można dostrzec, że gra on na flecie. Jego towarzysz trzyma instrument przypominający kobzę, zawieszony na szyi. Obaj mają na sobie długie szaty sięgające kostek. Uważa się, że przedstawiają muzyków uświetniających ceremonie religijne ku czci Apollina, boga muzyki i sztuk pięknych.

Statuetka przedstawiająca muzyków w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris
Statuetka przedstawiająca muzyków w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris

Kolejną godną uwagi grupę znalezisk z Emecik, pochodzących z VI wieku p.n.e., stanowią statuetki przedstawiające mężczyzn niosących zwierzęta jako ofiary dla Apollina. Egzemplarze klasyfikuje się według ukazanych zwierząt: baranów, kóz i cieląt, uznawanych za poświęcone temu bóstwu. Ich obecność ilustruje różnorodność ofiar składanych podczas obrzędów kultowych. Postacie najczęściej przedstawiono w pozycji stojącej, ze zwierzęciem spoczywającym na ramionach lub trzymanym na wysokości klatki piersiowej.

Statuetki przedstawiające mężczyzn niosących zwierzęta w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris
Statuetki przedstawiające mężczyzn niosących zwierzęta w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris

Wapienne statuetki lwów z Emecik, pochodzące z VI wieku p.n.e., przedstawiają zwierzęta siedzące na tylnych łapach, na niewielkich postumentach. Ich ogony są wygięte do tyłu, a pazury zostały wyraźnie zaznaczone. Otwarte pyski, widoczne zęby i wysunięte języki nadają rzeźbom wyjątkowo groźny wygląd.

Wapienna statuetka lwa w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris
Wapienna statuetka lwa w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris

Badania naukowe wniosły szczególnie interesujący wkład w poznanie tych obiektów. W artykule z 2021 roku zatytułowanym "Provenance Study of Votive Figurines from the Sanctuary of Apollon in Emecik" Üftade Muşkara, Sezgin Bakırdere, Numan Tuna i Osman Yavuz Ataman poddali analizie chemicznej i geologicznej 85 wapiennych figurek z sanktuarium. Wyniki pozwoliły wyróżnić dwie grupy: jedną wykonaną z wapienia pozyskanego lokalnie na półwyspie Datça, a drugą z materiału o składzie bardzo zbliżonym do wapieni formacji Pakhna na Cyprze. Ustalenia wskazują, że nie wszystkie figurki zostały sprowadzone z innych regionów. Obok przedmiotów wykonanych z cypryjskiego kamienia powstawały również wyroby lokalne, co sugeruje, że działający w tym regionie rzeźbiarze lub warsztaty uczestniczyli w szerszej sieci wymiany artystycznej. Jest to istotny wkład w poznanie przemieszczania się rzemieślników, materiałów i idei artystycznych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w okresie archaicznym.

Figurki terakotowe i inne przedmioty z wypalanej gliny pochodzące z sanktuarium dostarczają dalszych dowodów na jego wotywny charakter. Podczas wykopalisk odkryto również szeroki wybór ceramiki, w tym zdobione naczynia oraz przedmioty zarówno lokalnego, jak i obcego pochodzenia. Łącznie znaleziska te pokazują, że sanktuarium nie było odizolowanym miejscem kultu, lecz ośrodkiem powiązanym z szerszymi zjawiskami religijnymi, wymianą i kontaktami między różnymi społecznościami.

Figurki w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris
Figurki w Sali Emecik-Burgaz w zamku w Marmaris

Sala Burgaz–Emecik ma zatem szczególną wartość dla zwiedzających zainteresowanych okresem archaicznym. Niewielkie rzeźby wapienne i figurki terakotowe pozwalają spojrzeć na życie religijne starożytności z bardziej kameralnej perspektywy niż monumentalne dzieła marmurowe prezentowane w Sali Knidos. Jednocześnie różnorodność materiałów i wpływów artystycznych stanowi namacalny dowód powiązań łączących półwysep Knidos z Cyprem i szerszym obszarem wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

Sala Marmaris i Okolic

Trzecia sala wystawowa, nosząca nazwę Sali Marmaris i Okolic, mieści się w południowo-wschodniej baszcie, w miejscu, gdzie spotykają się wschodnia i południowa część zamku. Zgromadzono w niej obiekty pochodzące z Marmaris i okolic, pozyskane przez muzeum w drodze zakupów, odzyskiwania zabytków oraz darowizn. Wśród eksponatów znajdują się przedmioty wykonane ze złota, monety, biżuteria i inne ozdoby, figurki, przedmioty szklane oraz naczynia codziennego użytku. Łącznie dają one wgląd w kulturę materialną starożytnych społeczności zamieszkujących niegdyś tę część Karii.

Złote przedmioty w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris
Złote przedmioty w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris

Kolekcja odzwierciedla również bogactwo archeologiczne regionu otaczającego Marmaris. Znajdowało się tu wiele starożytnych osad, w tym Physkos, poprzednik dzisiejszego Marmaris, a także Amos, Kastabos, Hydas, Erine, Tymnos, Bybassos i Phoenix. Ich pozostałości, rozproszone wzdłuż wybrzeża i w głębi lądu, świadczą o długiej historii osadnictwa na tym obszarze oraz jego powiązaniach z szerszym światem egejskim. Zabytki prezentowane w sali stanowią niewielki, lecz różnorodny przegląd społeczności zamieszkujących te osady, ich rzemiosła, handlu i codziennych zajęć.

Ceramika prezentowana w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris
Ceramika prezentowana w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris

Dwie szczególnie interesujące części kolekcji poświęcono przedmiotom cennym i mennictwu. Złote eksponaty oraz ozdoby osobiste ukazują różnorodność przedmiotów dekoracyjnych wytwarzanych, nabywanych i noszonych w starożytności. Monety reprezentują natomiast znacznie dłuższy okres historyczny. Wśród nich znajdują się egzemplarze z czasów perskich, rzymskich, wschodniorzymskich (bizantyjskich), seldżuckich i osmańskich. Ich następstwo odzwierciedla zmieniające się potęgi polityczne sprawujące władzę nad regionem i stanowi namacalne świadectwo jego historii od starożytności po okres średniowieczny i osmański.

Figurka terakotowa prezentowana w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris
Figurka terakotowa prezentowana w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris

Różnorodność eksponatów sprawia, że sala ta stanowi ważne uzupełnienie kolekcji z Knidos i Burgaz–Emecik. Zamiast koncentrować się na jednym stanowisku archeologicznym lub określonym okresie, przedstawia szerszy obraz Marmaris i okolic, łącząc świadectwa dotyczące starożytnych osad, tradycji artystycznych, działalności gospodarczej i kolejnych wpływów historycznych.

Ceramika prezentowana w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris
Ceramika prezentowana w Sali Marmaris i Okolic w zamku w Marmaris

Sala Zabytków Kamiennych

Czwarta sala wystawowa, znana jako Sala Zabytków Kamiennych, poświęcona jest przedmiotom wykonanym z kamienia, szczególnie tym związanym z obrzędami pogrzebowymi i starożytną architekturą. Wśród eksponatów znajdują się nagrobki, ossuaria (pojemniki służące do przechowywania szczątków po kremacji i kości), fryzy architektoniczne oraz rzeźbione głowy. Zabytki te pozwalają lepiej poznać zwyczaje pogrzebowe, tradycje artystyczne i architekturę sakralną dawnych społeczności zamieszkujących okolice Marmaris. W kolekcji znajduje się również nietypowa terakotowa lampka oliwna, wyróżniająca się dziewięcioma wystającymi dzióbkami, która ilustruje rozwój i różnorodność starożytnych urządzeń oświetleniowych.

Sala Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris
Sala Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris

Jednym z najbardziej interesujących eksponatów jest stela z Datçy, marmurowy pomnik nagrobny upamiętniający rybaka o imieniu Charikles. Odkryta w Datçy, a obecnie przechowywana w Muzeum w Marmaris, stela ma około 76 cm wysokości, 34 cm szerokości i 10 cm grubości. Wyryta na niej grecka inskrypcja pochodzi z końca II lub III wieku n.e. W przeciwieństwie do wielu typowych epitafiów, które ograniczają się do podania imienia zmarłego i jego powiązań rodzinnych, ten tekst pozwala poznać wykonywany przez niego zawód i szczegóły codziennego życia, przedstawione w krótkiej poetyckiej formie.

Inskrypcja wspomina, że Charikles własnymi rękami wyciągał sieci rybackie na brzeg, a następnie wymieniał tanie ryby na wino, określone poetycko jako szlachetny napój Bachusa, boga wina. Dodaje również, że przeżył życie w szczęściu. Ostatnie wersy nawiązują do kontrastu między jego pracą na morzu a śmiercią na lądzie: morze niegdyś bezpiecznie odprowadzało go do domu, lecz ostatecznie zmarł na brzegu, gdzie, jak zauważa inskrypcja, nie ma miasta nieśmiertelnych. Tekst łączy osobiste upamiętnienie z refleksją nad ludzką śmiertelnością, wykorzystując obrazy rybołówstwa i morza, by nadać zmarłemu indywidualny rys.

Stela ma szczególną wartość, ponieważ zachowała świadectwo wykonywania zawodu, który rzadko pojawia się w starożytnych inskrypcjach nagrobnych. W swojej pracy "Working and Dying in the Harbour Cities of Roman Asia Minor: An Appraisal of the Funerary Inscriptions", opublikowanej w 2020 roku, Marcello Spanu omawia Chariklesa jako jednego z nielicznych rybaków, których profesję wyraźnie odnotowano na pomnikach nagrobnych z Azji Mniejszej. Zwraca uwagę, że w chwili przygotowywania jego opracowania znane były w tym regionie zaledwie dwa takie epitafia: jedno z Datçy, a drugie z Elaiussa-Sebaste w Cylicji. Inskrypcja stanowi zatem wyjątkowo bezpośrednie świadectwo rybołówstwa jako źródła utrzymania w nadmorskich społecznościach rzymskiej Azji Mniejszej.

Stela z Datçy w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris
Stela z Datçy w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris

Kolejnym ważnym eksponatem w tej sali jest fryz z ołtarza Apollina z Knidos, przykład monumentalnej rzeźby hellenistycznej datowanej na początek II wieku p.n.e. Marmurowe reliefy stanowiły pierwotnie część ołtarza poświęconego Apollinowi w starożytnym Knidos. Przedstawiają tańczące kobiety, na ogół interpretowane jako nimfy, których powiewne szaty i pełne życia ruchy nadają rytm całej kompozycji. Fryz przypisuje się Theonowi z Antiochii i Zenotodosowi z Knidos, choć dokładne okoliczności ich współpracy nie zostały w pełni ustalone. Reliefy mają szczególną wartość jako świadectwo osiągnięć artystycznych Knidos w okresie hellenistycznym oraz rozbudowanej dekoracji rzeźbiarskiej stosowanej w architekturze sakralnej. Ich obecność w Muzeum w Marmaris odzwierciedla również bliskie związki kulturowe i historyczne między Marmaris a starożytnymi osadami na półwyspie Datça.

Fragment fryzu z ołtarza Apollina z Knidos w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris
Fragment fryzu z ołtarza Apollina z Knidos w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris

Pozostałe eksponaty w tej sali, poza stelą Chariklesa i fryzem z ołtarza Apollina, pomagają odtworzyć wygląd i architektoniczne otoczenie starożytnych osad. Nagrobki i ossuaria ilustrują różne sposoby upamiętniania zmarłych i ich pochówku, natomiast fryzy zachowały elementy programów dekoracyjnych, które niegdyś zdobiły świątynie i inne monumentalne budowle. Rzeźbione głowy stanowią z kolei przykłady starożytnego portretu i sposobów przedstawiania ludzkiej postaci. Wszystkie te zabytki tworzą niewielką kolekcję kamiennych pomników, dzięki której zwiedzający mogą poznać zarówno publiczne, jak i prywatne aspekty życia w starożytnej Karii.

Pomnik nagrobny w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris
Pomnik nagrobny w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris

Marmurowa głowa w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris
Marmurowa głowa w Sali Zabytków Kamiennych w zamku w Marmaris

Sala "Kobieta z Morza"

Najbardziej przyciągającym uwagę eksponatem w piątej sali wystawowej jest monumentalny posąg kobiety z brązu, znany jako "Kobieta z Morza" (Denizden Gelen Kadın). Rzeźba została odkryta przez rybaków w zatoce Hisarönü 17 listopada 2020 roku, kiedy zaplątała się w sieci kutra rybackiego Azimler. Załoga zgłosiła znalezisko Straży Przybrzeżnej, a posąg jeszcze tego samego dnia przekazano do Muzeum w Marmaris. W chwili wydobycia brakowało mu już głowy i ramion, ale znaczna część ciała okrytego szatą zachowała się w dobrym stanie. Figura ma około 180 cm wysokości i waży około 400 kg. Została wykonana z brązu techniką odlewu drążonego, która umożliwiała tworzenie monumentalnych rzeźb bez konieczności odlewania ich jako jednolitych brył metalu.

"Kobieta z Morza" w zamku w Marmaris

Kobieta została przedstawiona w długim chitonie, noszonym pod himationem, czyli płaszczem okrywającym ciało. Rzeźbiarz poświęcił szczególną uwagę opracowaniu draperii: głębokie, starannie wymodelowane fałdy biegną ukośnie przez tułów, skupiają się wokół talii, a następnie opadają długimi, płynnymi liniami ku stopom. Układ szat nadaje postaci wyraźne wrażenie ruchu, jednocześnie podkreślając jej objętość i proporcje. Rzeźba wykazuje cechy stylistyczne charakterystyczne dla sztuki hellenistycznej, a jej powstanie datuje się na ogół na około II wiek p.n.e. Brak głowy i ramion utrudnia ustalenie tożsamości kobiety oraz określenie, czy posąg przedstawiał bóstwo, postać związaną z władzą, czy inną osobę.

Po wydobyciu posąg poddano wstępnym zabiegom konserwatorskim, w tym odsalaniu w celu usunięcia osadów soli, a następnie przekazano do Regionalnego Laboratorium Restauracji i Konserwacji w Izmirze. Specjaliści przeprowadzili tam dalsze prace, których celem było ustabilizowanie i zabezpieczenie brązu. Po zakończeniu tych zabiegów rzeźba powróciła do Marmaris i została przygotowana do publicznej ekspozycji. Uroczyście zaprezentowano ją 4 lipca 2025 roku jako główny eksponat wystawy zatytułowanej "Kobieta z Morza", zorganizowanej w ramach ogólnokrajowego programu Ministerstwa Kultury i Turystyki "102 wystawy w 102 lata: podróż przez dziedzictwo kulturowe Anatolii w świetle Republiki".

"Kobieta z Morza" w zamku w Marmaris

Wystawa zajmuje dawne pomieszczenia dowódcy, znajdujące się w najwyżej położonej części zamku w Marmaris. Przestrzeń ta, niegdyś wykorzystywana jako miejsce zakwaterowania i pracy administracyjnej dowódcy twierdzy, została przystosowana do pełnienia funkcji piątej sali wystawowej muzeum. Brązowy posąg jest główną atrakcją ekspozycji, natomiast pozostała część kolekcji przedstawia wizerunki kobiet i różne aspekty ich życia w starożytności. Eksponaty pochodzą ze stanowisk archeologicznych w regionie Marmaris i obejmują zabytki z różnych okresów historycznych.

Wśród towarzyszących rzeźbie przedmiotów znajdują się ozdoby osobiste oraz akcesoria związane ze strojem i pielęgnacją wyglądu, w tym biżuteria, lustra, szpilki do włosów, zapinki do szat i brosze. Pojemniki na perfumy i inne niewielkie naczynia pozwalają lepiej poznać starożytne praktyki kosmetyczne oraz stosowanie olejków zapachowych i pachnideł. Głowy portretowe i inne przedstawienia rzeźbiarskie ukazują z kolei, w jaki sposób kobiety przedstawiano w sztuce starożytnego świata. Zebrane razem przedmioty świadczą o znaczeniu wyglądu, ozdób i pielęgnacji ciała, a zarazem odzwierciedlają różnorodność przedmiotów wykorzystywanych w życiu codziennym i podczas uroczystości.

Biżuteria w Sali
Biżuteria w Sali "Kobieta z Morza" w zamku w Marmaris

Wystawa umieszcza zatem monumentalną figurę z brązu w szerszym kontekście prezentacji życia kobiet i sposobów ich przedstawiania w starożytności. Szczególnie interesujący jest kontrast między imponującym, starannie wymodelowanym posągiem a otaczającymi go niewielkimi przedmiotami osobistymi: pierwszy ukazuje ambicje artystyczne związane z rzeźbą monumentalną, drugie zaś pozwalają zajrzeć w bardziej intymny świat codziennych zwyczajów i osobistych przedmiotów. Sala daje również możliwość poznania rezultatów konserwacji ważnego znaleziska archeologicznego – od jego przypadkowego wydobycia z morza aż po ponowne udostępnienie publiczności w muzeum.

Wskazówki dla zwiedzających

Zamek i Muzeum Archeologiczne w Marmaris warto odwiedzić nie tylko ze względu na zbiory archeologiczne, lecz także możliwość poznania samej zabytkowej twierdzy. Na spokojne obejrzenie sal wystawowych, dziedzińca i górnego poziomu umocnień warto przeznaczyć około godziny do półtorej. Schody prowadzące na mury obronne oferują szczególnie atrakcyjne widoki na stare miasto, marinę i osłoniętą zatokę, dzięki czemu ta część zwiedzania jest wyjątkowo interesująca. Nierówne nawierzchnie zamku, brukowane przejścia i schody wymagają wygodnego obuwia.

Muzeum jest zazwyczaj otwarte codziennie. Aktualnie podawane godziny zwiedzania to 8:30–17:30, przy czym kasa biletowa zamykana jest o 17:00. Wstęp jest płatny, a muzealna karta Museum Pass jest honorowana. Godziny otwarcia i zasady sprzedaży biletów mogą się zmieniać w zależności od sezonu, dlatego przed wizytą warto sprawdzić najnowsze informacje. Zwiedzanie można również połączyć ze spacerem po sąsiedniej historycznej dzielnicy Kaleiçi, gdzie karawanseraj Hafsy Sultan i tradycyjne uliczki pozwalają lepiej poznać osmańskie dziedzictwo Marmaris.

Wejście do zamku w Marmaris
Wejście do zamku w Marmaris

Dojazd

Zamek i Muzeum Archeologiczne w Marmaris znajdują się w historycznej dzielnicy Kaleiçi, na niewielkim półwyspie wznoszącym się nad portem, za mariną. Można tam łatwo dotrzeć pieszo z nadbrzeża, mariny Netsel Marina i Wielkiego Bazaru. Od strony promenady portowej należy kierować się wąskimi uliczkami i przejściami prowadzącymi pod górę przez starą część miasta w stronę wejścia do zamku. Ostatni odcinek trasy wiedzie brukowanymi uliczkami i schodami, a miejscami jest dość stromy.

Bezpośrednie otoczenie zamku jest w dużej mierze wyłączone z ruchu kołowego, dlatego samochodem nie można dojechać bezpośrednio pod wejście. Osoby przyjeżdżające autem powinny zostawić je na jednym z parkingów w centrum miasta i kontynuować drogę pieszo. Zamek znajduje się również w odległości krótkiego spaceru od głównego portu i przystani dla statków wycieczkowych.

Bibliografia

  • Akbulut, Osman Nuri. 2008. "Evliya Çelebi'ye Göre Güneybatı Anadolu (Aydın, Denizli, Muğla)". Praca magisterska. Publikacja ta jest szczególnie przydatna w kontekście wizyty Evliyi Çelebiego w Marmaris w 1671 roku oraz jego opisu zamku, garnizonu, portu i osady. Odpowiedni fragment znajduje się w części poświęconej Marmaris, na s. 164–166.
  • Atıcı, Nadire. 2019. "Settlement Pattern of Palaia Knidos (Burgaz) through 6th–4th Centuries B.C." Badania doktorskie, Middle East Technical University. Publikacja pomocna w zrozumieniu historii wcześniejszej osady w Burgaz, jej rozwoju urbanistycznego oraz związku z późniejszym miastem Knidos.
  • Demiral, Emirhan Talha, and Hüseyin Onur Çetinkaya. 2024. "Marmaris: Tarih ve Kültürün Buluştuğu Nokta". Sahil Güvenlik Dergisi, nr 54 (październik): 33–35. Bogato ilustrowany przegląd zabytków historycznych Marmaris, obejmujący zamek, jego restaurację, układ architektoniczny oraz przekształcenie w muzeum.
  • Heslop, Michael. 2017. "Hospitaller Statecraft in the Aegean: Island Polity and Mainland Power?". W The Military Orders, Volume 6.1: Culture and Conflict in the Mediterranean World, red. Jochen Schenk i Mike Carr, 123–136. London: Routledge. Publikacja dotyczy obecności joannitów na Morzu Egejskim oraz relacji między Rodos a sąsiednimi obszarami kontynentalnymi. Jest szczególnie przydatna przy rozróżnianiu posiadłości joannitów potwierdzonych źródłowo od terytoriów, na które ich wpływy lub ambicje polityczne rozciągały się w sposób mniej pewny.
  • Muşkara, Üftade, Sezgin Bakırdere, Numan Tuna, and Osman Yavuz Ataman. 2021. "Provenance Study of Votive Figurines from the Sanctuary of Apollon in Emecik". Cedrus 9: 109–129. Ważne opracowanie naukowe wapiennych figurek wotywnych z sanktuarium Apollina w Emecik. Analiza geologicznego pochodzenia kamienia dostarcza dowodów zarówno na lokalną produkcję, jak i na wykorzystywanie surowca pochodzącego z Cypru.
  • Spanu, Marcello. 2020. "Working and Dying in the Harbour Cities of Roman Asia Minor: An Appraisal of the Funerary Inscriptions". W Reflections: Harbour City Deathscapes in Roman Italy and Beyond, red. Niels Bargfeldt i Jane Hjarl Petersen, 169–192. Rome: Edizioni Quasar. Publikacja szczególnie istotna dla interpretacji steli nagrobnej Chariklesa, rybaka upamiętnionego w greckiej inskrypcji z Datçy. Autor umieszcza ten zabytek w szerszym kontekście świadectw dotyczących zawodów i życia zawodowego, zachowanych w inskrypcjach nagrobnych z Azji Mniejszej.
  • Tuna, Numan, and İlham Sakarya. 2022. "Emecik'teki Apollon Kutsal Alanı Arkeolojik Araştırmalar (1998–2006)". Obszerna publikacja poświęcona badaniom archeologicznym sanktuarium Apollina w pobliżu Emecik. Omawia stratygrafię stanowiska, jego architekturę, znaleziska archeologiczne oraz propozycje dotyczące konserwacji. Jest szczególnie cenna w kontekście zbiorów z Emecik-Burgaz prezentowanych w muzeum oraz wapiennych figurek wotywnych.
  • Tütüncü, Mehmet. 2016. "Marmaris'te Osmanlı Eserleri Üzerine Bazı Notlar / Notes on Some Ottoman Monuments in Marmaris". Düşünce ve Tarih, październik: 24–31. Jedno z najbardziej bezpośrednio związanych z tematem opracowań dotyczących zabytków osmańskich w Marmaris. Autor omawia zamek i inskrypcję nad jego wejściem, a także inne osmańskie budowle i inskrypcje w mieście. Publikacja ma szczególne znaczenie dla omówienia zatartej inskrypcji nad wejściem do zamku.
  • Tuna, Numan, Nadire Atıcı, İlham Sakarya i współpracownicy. Publikacje dotyczące wykopalisk archeologicznych w Burgaz (Palaia Knidos), w szczególności coroczne sprawozdania z badań oraz opracowania poświęcone lokalizacji Starego Knidos. Obejmują one raporty publikowane w Kazı Sonuçları Toplantısı oraz badania nad położeniem dawnego miasta Knidos. Stanowią archeologiczne tło dla zabytków z Burgaz prezentowanych w muzeum.

Powiązane artykuły: