Położenie w mieście:
Rozległy obszar położony na płaskowyżu pomiędzy wzgórzami Pion (Panayır Dağ) i Słowików (Bülbül Dağ) znany jest jako Górne Miasto Efezu. W tej lokalizacji archeolodzy zidentyfikowali rozległą dzielnicę mieszkalną miasta, zajmującą około 50 hektarów. Obszar ten został zasiedlony w okresie urbanizacji w czasach hellenistycznych. Zorganizowano go według tradycyjnego systemu hippodamejskiego, znanego chociażby z Miletu, w którym główne i boczne ulice krzyżowały się pod kątem prostym, tworząc geometryczną regularną siatkę.
W przypadku Efezu układ siatki Górnego Miasta został stworzony z ulicą Południową, prowadzącą do Bramy Magnezyjskiej, jako linią bazową i ulicą Domicjana jako granicą zachodnią. Dzielnicę tę dzieliły 24 ulice zorientowane z północy na południe i siedem ulic ze wschodu na zachód. Ta gęsta sieć ulic była zgodna z topografią terenu, a obszar dostępny pod zabudowę został wykorzystany w maksymalnie efektywny sposób.
W sumie z siatki powstało 88 działek budowlanych (tzw. insulae), przy czym pojedyncze domy zajmowały część jednego bloku, a większe domy perystylowe — cały blok. Odkryte systemy odwadniające i wodociągi świadczyły o doskonałej infrastrukturze dzielnicy. Plan sieci ulic pozostał prawie niezmieniony od okresu hellenistycznego aż do późnej starożytności. Większa część Górnego Miasta Efezu, położona na południowym wschodzie, wciąż oczekuje na wykopaliska i nie jest udostępniona turystom.
W północno-zachodniej części Górnego Miasta położona jest Agora Państwowa (Górna), która zajmuje cztery działki budowlane. W każdej znaczącej starożytnej osadzie założonej przez Greków, główny plac zwany agorą odgrywał centralną rolę w życiu miasta. Efez miał dwie agory – polityczną i handlową – położone na przeciwległych krańcach miasta. Przestronna Agora Państwowa zlokalizowana była w południowo-wschodniej części Efezu, natomiast Agora Handlowa w północno-zachodniej części miasta.
Pierwotny plan Agory Państwowej sięga IV wieku p.n.e., kiedy to powstała na terenie starszego cmentarza. Potwierdziły to badania archeologiczne przeprowadzone w jej północno-wschodnim narożniku. Znaleziono tam liczne groby z VII i VI wieku p.n.e. wraz z archaicznym sarkofagiem z terakoty. Tym samym, podobnie jak w przypadku Agory Handlowej (Dolnej), plac ten powstał w miejscu dawnej nekropolii — fakt ten pokazuje, jak szybko miasto rozrosło się poza wcześniej zaplanowane granice.
Agora zyskała swój miejski charakter pomiędzy okresem hellenistycznym a wczesnym okresem rzymskim. Plac został wybrukowany około 65 roku p.n.e. przez Tymona, agoranosa, czyli nadzorcę targowiska. Ostatecznie odnowiono go na początku I wieku n.e.
Agora Państwowa była miejscem oficjalnych i publicznych spotkań. Ma wymiary 160 na 73 metry i niegdyś była otoczona z trzech stron kolumnadami. Od strony zachodniej ograniczał ją mur ciosowy, wykonany ze starannie obrobionych bloków kamiennych różnej wielkości, układanych warstwami. Przed tym murem, po wschodniej stronie, czyli od placu Domicjana wzniesiono kilka pomników.
Kolumnady zwane stoami służyły jako zadaszone chodniki, bogato zdobione rzeźbami, a jednocześnie zapewniały schronienie przed deszczem i upałem. Te stoy były nie tylko idealne dla obywateli chcących dyskutować o polityce, ale także pełniły funkcję sal lekcyjnych, w których nauczyciele i filozofowie mogli gromadzić swoich uczniów.
Stoa Bazylikowa
Północna kolumnada Agory Państwowej ze względu na swój imponujący wygląd często nazywana jest stoą bazylikową. Ta dwukondygnacyjna budowla posiadała dwie nawy boczne i nawę główną, przedzieloną dwoma rzędami kolumn w porządku jońskim, ozdobionymi z dwóch stron głowami byków. Nie bez powodu zastosowano tę osobliwą konstrukcję: głowice wydłużają podporę architrawu, umożliwiając rozmieszczenie kolumn podtrzymujących dach stoy w odległości ponad pięciu metrów od siebie. Co więcej, głowy byków podkreślały sakralną aurę sali, potwierdzając, że bazylika pełniła także funkcję miejsca kultu religijnego.

W sumie takich kolumn było 67, rozmieszczonych wzdłuż bazyliki, która miała długość 168 metrów i szerokość 16 metrów. Wejścia na jej teren prowadziły przez długi bok, zwrócony w stronę agory. Stoę wzniesiono w 11 roku n.e. i później zmodyfikowano. Sponsorem budowy był ponownie Gajusz Sekstyliusz Pollio, który zadedykował ją Artemidzie, Augustowi i Tyberiuszowi. Inskrypcja dedykacyjna została wykonana zarówno w języku greckim, jak i łacińskim. Ta imponująca bazylika zastąpiła wcześniejszą, hellenistyczną jednonawową stoę, położoną 1,3 metra niżej, co potwierdzają wykopaliska.
Posągi cesarza Augusta i jego żony Liwii stanęły przy wschodnim wejściu do bazyliki, w specjalnym pomieszczeniu pełniącym funkcję sali ceremonialnej. Salę zburzono we wczesnym okresie bizantyjskim, a posągi „schrystianizowano” poprzez wyrzeźbienie krzyży na ich czołach. Obecnie posągi te można oglądać w Muzeum Efeskim w Selçuku.
Chalcydium (przedsionek), omawiane już w kontekście zabudowy Placu Domicjana, zostało dobudowane do zachodniej strony stoy bazylikowej za panowania cesarza Nerona. Wreszcie, w późnym okresie cesarstwa rzymskiego, pomiędzy oryginalnymi kolumnami jońskimi dodano dodatkowe kolumny z kapitelami korynckimi, aby zapewnić dodatkowe wsparcie. Stoa Bazylikowa była najprawdopodobniej miejscem takich wydarzeń jak postępowania sądowe czy zgromadzenia publiczne, ze względu na bliskość Prytaneionu.
Stoa Południowa
Chociaż większość zwiedzających Efez spaceruje tylko po północnej stronie Agory Państwowej, można wybrać się także na spacer wzdłuż jej południowego krańca, gdzie widać ślady Stoy Południowej i Drogi Magnezyjskiej. Co więcej, ta część starożytnego miasta jest oazą spokoju, nawet w najbardziej zatłoczone dni.
Budowa Stoy Południowej miała miejsce w pierwszej połowie II wieku p.n.e., jednak najpóźniej pod koniec VI wieku n.e. stoa została zniszczona. Kiedy jeszcze istniała, była to dwukondygnacyjna hala o długości około 160 metrów. Później została ona skrócona poprzez dobudowanie niewielkiego budynku bramnego w południowo – wschodniej części Agory Państwowej. Być może w tym samym czasie agora ta otrzymała także nowe, monumentalne wejście, umieszczone pośrodku tylnej ściany stoy.
Południową stronę Agory Państwowej oddzieliła od drogi wiodącej do Bramy Magnezyjskiej kolumnada zwrócona w stronę solidnego muru. W południowo-wschodnim narożniku agory znajdowała się duża cysterna na wodę doprowadzaną siecią wodociągów. Woda była później rozprowadzana po całym mieście rurami z terakoty, odkrytymi pod agorą. Południowo-zachodni narożnik agory zajmowała wspaniała fontanna Laecaniusa Bassusa.
Wzdłuż Drogi Magnezyjskiej, biegnącej równolegle do południowej stoy, mniej więcej w połowie drogi pomiędzy narożnikami Agory Państwowej, stała kolejna monumentalna fontanna miasta. Dolną część fontanny wzniesiono z kamieni, górną z cegieł. W tylnej części konstrukcji nadal widoczna jest półkulista nisza. Front nimfeum, widoczny z Drogi Magnezyjskiej, ma plan półkola i jest zbudowany z ciosowych kamieni. Z punktu widokowego obok tej zniszczonej fontanny roztaczają się wspaniałe widoki na Agorę Państwową, Bouleuterion i Prytaneion ze wzgórzem Pion w tle.
Tak zwana Świątynia Izydy
Jednym z głównych budynków Agory Państwowej była imponująca świątynia, której początki sięgają I wieku p.n.e. Stał na zachód od środka placu. Powszechnie nazywana jest Świątynią Izydy, ale co bardziej ostrożni archeolodzy opisują ją po prostu jako Świątynię na Agorze Państwowej. Dzieje się tak dlatego, że podobnie jak w przypadku tzw. Świątyni Serapisa w Efezie, dokładna natura czczonego tutaj bóstwa nie została jednoznacznie zidentyfikowana.
Świątynię odkopano w 1970 roku, kiedy ujawniono jej pierwotny plan. Zbudowano go na podium mierzącym 23 na 15 metrów, otoczonym kolumnami jońskimi, po dziesięć na dłuższych bokach i sześć na krótszych bokach. Jej fasadę zdobił zespół posągów przedstawiających spotkanie Odyseusza z Polifemem. Jest to ta sama dekoracja, którą później usunięto i umieszczono na terenie Fontanny Pollio, a która obecnie znajduje się w Muzeum Efeskim w Selçuku. Datowanie samej świątyni oparto na datowaniu tych posągów, które reprezentują styl z I wieku p.n.e.
Do utożsamienia świątyni z kultem egipskiej bogini Izydy doszło dzięki odkrytym na jej terenie artefaktom. Wśród obiektów tych znajduje się posąg Ammona, dzwony symbolizujące Izydę oraz marmurowy portret Marka Antoniusza, znanego ze swoich proegipskich tendencji.
Jednak najnowsze przekonanie głosi, że świątynia została wzniesiona później, za panowania cesarzy Augusta lub Tyberiusza, około 10-15 roku n.e. Ta nowa interpretacja, umieszczona na tablicy informacyjnej znajdującej się na miejscu, głosi, że świątynia była sanktuarium Stowarzyszenia Obywateli Rzymskich (Conventus Civium Romanorum). Wzniesiono go na cześć Boskiego Cezara i bogini Romy (bogini Rzymu i tradycyjnego uosobienia państwa rzymskiego) lub Augusta. Budowlę rozebrano na rozkaz cesarza Teodozjusza w IV wieku w trakcie przebudowy dokonanej na Agorze Państwowej.
Powiązane artykuły:
- Zaloguj się albo zarejestruj aby dodać komentarz







